رابطه سنت و تجدد (رویکردها و قرائت‌ها؛ با تأکید بر آرای امام خمینی)

  • دوشنبه, 12 خرداد 1399 23:33
  • بازدید 91 بار

در این نوشتار راه‌های برون‌رفت از تقابل سنت و مدرنیته را که از سوی متفکران و صاحب‌نظران تاریخ معاصر ایران ارائه شده است، به سه دسته تقسیم می‌کنیم و با بیان این سه طیف در آخر به بررسی دیدگاه امام خمینی خواهیم پرداخت.

«تمام آثار تجدد و تمدن در اسلام مجاز است مگر آنهایی که فساد اخلاق بیاورند، فساد عفت بیاورند.»

(صحیفه امام، ج5، ص262)

 مقدمه
رویارویی سنت و تجدد در ایران معاصر، مسأله ای پیچیده، حساس و دقیق و دارای ظرافت های فکری و تاریخی و سیاسی ـ اجتماعی بسیاری است. بررسی این مسأله علاوه بر توجه به زوایای مختلف مسأله و فراهم آوردن مواد و منابع اولیه و متنوع که گاه بسیار ناهمسان و ناهماهنگ هستند، به نوعی دسته بندی و بازسازی فکری و علمی نیز نیازمند است. (فلسفه تجدد در ایران، ص7)
اساسی ترین چالشی که ایران و ایرانی، حداقل در طول صد و پنجاه سال گذشته، با آن روبرو بوده است؛ تقابل و رویارویی سنت و تجدد و چگونگی گذر از این تنگنای تاریخی است. در این مواجهه، برخی تنها راه گریز از وضع موجود را سر تا پا غربی شدن و تقلید کورکورانه از غرب می دانند. عده ای نیز به در جا زدن بر سنت های گذشته اصرار می ورزند؛ سنت هایی که در گذر حوادث و تحولات تاریخی با ناخالصی و خرافات فراوانی ممزوج شده و نیاز به پالایش و تجدید نظر دارد. اما تجربه گذشته به ما یادآوری می کند که راه سنت گرایان افراطی و روش تجددگرایان تندرو را در پیش نگیریم؛ زیرا همواره با شکست مواجه شده اند. پس چه باید کرد؟ آیا فقط همین دو گزینه فراروی ما قرار دارد؟ یا باید زندانی سنت بود و از هر آنچه در عالَم است بی نصیب؟ یا محو فرهنگ و تمدن غرب شد؟ یا این تقابل را به گونه ای دیگر نیز می توان از میان برداشت به گونه ای که تضاد این دو (سنت و تجدد) به حداقل ممکن کاهش یابد تا حیات اجتماعی و هویت تاریخی و سنت های ناب و اصیل ما را نابود نکند؟ در این نوشتار درصدد پاسخ گویی به پرسش های مذکور هستیم.
رویارویی سنت و مدرنیته، اهل فکر و اندیشه را به غور و تفکر و تعمق وا می دارد و از آنجا که دریافت ها از پدیده ها متفاوت است، لذا ممکن است دریافت یک متفکر از دیگری متفاوت و گاه متضاد باشد. مثلاً یک مارکسیست ممکن است دریافتی از چالش مذکور داشته باشد که یک لیبرال ندارد. حتی ممکن است لیبرالها نیز در مقایسه با یکدیگر برداشت های متفاوتی از این چالش داشته باشند. گاه ممکن است متفکری در حوزه اندیشه، سنتی باشد ولی در عمل بنا به مقتضیات زمان و مکان در صدد سازگاری سنت و مدرنیته برآید. به هر حال راه حل هایی که از سوی اندیشه مندان برای عبور از چالش سنت و مدرنیته ارائه می شود، متفاوت خواهد بود.
در این نوشتار راههای برون رفت از تقابل سنت و مدرنیته را که از سوی متفکران و صاحب نظران تاریخ معاصر ایران ارائه شده است، به سه دسته تقسیم می کنیم و با بیان این سه طیف در آخر به بررسی دیدگاه امام خمینی خواهیم پرداخت.

1. شریعت گرایان

شریعت گرایی، جریانی است که در برابر مدرنیته مقاومت ورزیده و به نوعی کلیت آن را به چالش می کشد. این جریان، غرب را آمیزه ای از فساد و تباهی اخلاق در درون، و آرایه ای ظاهری از علوم و فنون می داند که از جاده کمال منحرف شده است. آنها برای ایمن داشتن ذهن و زندگی مسلمانان از آلودگی، قطع ارتباط همه جانبه با غرب را توصیه می کنند. این طیف، تقریباً از همان دوران اولیه رویارویی با غرب جدید، شکل گرفته و با فراز و نشیب هایی در کنار دیگر جریان های غالب در هر دوره به حیات خود ادامه داده است.
شریعت گرایان، در مواجهه با تجدد، مطلب تازه ای در مدنیت و فرهنگ غرب نمی دیدند. لذا رویکرد به غرب را در تمام وجوهش با روح فرهنگ خودی و سنت های پایدار اجتماعی و فرهنگی معارض می دانستند. (امام خمینی و گفتمان غرب،ص 33) این جریان، خود شامل چند تیپ فکری در تاریخ معاصر ایران است که هر یک از منظری متفاوت نگاه سلبی به مدرنیته دارد. از جمله روحانیون سنتی یا نسک گرایان حوزه علمیه و طیف فکری فرهنگستان علوم اسلامی. این دو طیف در به چالش کشاندن مدرنیته و بی اعتنایی به آن، رویکردی مشترک دارند. با این تفاوت که سنتی های قم، از تجدد و جهان بیرون از تفکر سنتی خود بی اطلاعند و چون همواره میل به تکرار سنت دارند از تجدد می گریزند و با آن مخالفت می ورزند. این در حالی است که تیپ فکری فرهنگستان علوم اسلامی و نیز نیروهای همسو با آنان، از مدرنیته و دنیای جدید، اطلاعات نسبی دارند و تا حدودی از سر آگاهی با آن مخالفت می ورزند. در اصل سنتی نیستند، بلکه سنت گرا هستند. یعنی با اینکه هر دو مدرنیته را پدیده ای شر و بدعت آخر الزمان می دانند، اما فرهنگستانی ها در صدد ایجاد تمدنی اسلامی و انحلال تمدن غرب در الگوی خویش اند. در حالی که سنتی های دیگر، ضمن گریز نظری از مدرنیته، آرزوی تمدنی بدیل را به عصر ظهور حضرت حجت(عج) حواله می دهند و تا پیش از ظهور آن حضرت، کلیت تجدد را از باب اکل میته و تن دادن به ضروریات فقهی می پذیرند. (جریان شناسی فکری سیاسی روحانیت در دوره جدید، ص 8-9)

2. تجددگرایان

تجددگرایان، معتقدندکه ما باید تمام عناصر مدرنیته را بپذیریم و بی کم و کاست به آن عمل نماییم تا به پیشرفت و توسعه برسیم. آنها می گویند بدون الگوبرداری نظری و عملی از غرب نمی توان به رشد و نوسازی رسید. تنها راه رسیدن به مدرنیته را عبور از سنت و پشت پا زدن به آن می دانند. این نگاه نگاه هگلی و کل گرایانه به تاریخ است. زیرا هگل جهان را یکی دانسته و معتقد بود جهان یک تاریخ بیشتر ندارد و همه باید آن مسیر را طی کنند تا به مقصد و هدف که همان غرب است، برسند. عده ای از روشنفکران ما نیز این را بهترین راه رسیدن به غرب می دانستند.
می توان گفت عباس میرزا و قائم مقام فراهانی به عنوان آغازگران این جریان بودند که اول با اصلاحات نظامی شروع کردند؛ سپس به فکر نوسازی اداری و اقتصادی و اجتماعی افتادند. پس از آنها امیرکبیر نیز با همین گرایش، اصلاحات را با اقتباس از غرب و تلاش برای دستیابی به نتایج خیره کننده تمدن جدید غربی دنبال کرد. (امام خمینی و گفتمان غرب، ص 25 و27) بعدها همین طیف، رهبری سیاسی انقلاب مشروطه را به دست گرفتند که آنها را می توان آغازگران جریان غربزدگی در تاریخ معاصر ایران دانست (جامعه شناسی غرب گرایی، ص 59-77) که با افرادی همچون ملکم خان، مستشار الدوله، آقاخان کرمانی و آخوندزاده و بعد تقی زاده به اوج خود رسید.
در میان روحانیان نیز عده ای ـ ولو اندک ـ بودند کسانی که به جریان تجددگرایان گرایش داشتند و معتقد بودند تفکر دینی و کنونی حوزه های علمیه به علت ابتنائش بر منقولات روایی، ناکارآمد است. اینها می خواستند با نگاهی نقادانه و خرد ورزانه به میراث اسلامی، دین را عصری نمایند. خروج این جریان حوزوی از چارچوبهای رسمی شیعه و شورش آن علیه حوزه ای که آن را حدیث محور می انگارد، ضمن آنکه خود را با سایر جریانهای حوزوی درگیر می سازد، به نوعی با خردورزی نوین پیوند می خورد و زودتر از سایر جریانها با مدرنیته هم افق می شود. (جریان شناسی فکری سیاسی روحانیت در دوره جدید، ص 9)
پس جریان غرب گرا یا همان تجددگرایان، بحران جامعه ایران را در حاکمیت و نفوذ و حضور سنت و سنت گرایی می دانند و عامل عقب ماندگی و عدم توسعه همه جانبه و شتابان را در گذشته گرایی و توجه به ارزشها و عناصر سنتی معرفی می کنند و راه حلّ برون رفت از این حالت و رسیدن به نوسازی و جامعه آرمانی خود را در پیروی مطلق از مؤلفه ها و نسخه های غربی می شناسند.

3. تمدن گرایان

جریان تمدن گرایان را که شاید بتوان به نوعی آنان را اصلاح گرایان نامید، بیشتر پس از جنگ جهانی دوم نضج گرفت. با شروع جنگ جهانی دوم و تحولات ناشی از آن و سرخوردگی مسلمانان از غرب و غر ب گرایی و در ایران به دنبال سقوط رضاخان، اوضاع دگرگون شد و سکوت بیست ساله دوران رضاخانی جای خود را به حرکت و جنبش نحله های مختلف و متضاد فکری در عرصه های سیاسی و اجتماعی داد. هر کدام از آنها واکنش های متفاوتی را نسبت به چگونگی مواجهه با مدرنیته نشان دادند. آنان سعی کردند تعریفی جدید از خود و دیگران و سنت و تجدد ارائه نمایند. علی رغم برخی اختلاف نظرها، نقطه اشتراک همه آنها را می توان در نقد جریان غرب زدگی و بازگشت به خویش دانست. در واقع به ارائه نوعی دید اصلاحی نسبت به گذشته و احیاء مجدد سنت ها با الزامات زمان و مکان پرداختند. این جریان نگاهی تمدنی نسبت به مقوله سنت و مدرنیته دارد. آنها بازگشت کامل به گذشته را نه درست می دانند و نه ممکن. همچنین درجا زدن در سنت صِرف را تباهی می دانند و غربی شدن از فرق سر تا نوک پا را نیز قبول نداشته ، پذیرش تمام مؤلفه ها و عناصر مدرنیته را به صورت دربست لازم نمی دانند. تمدن گرایان بین دو مفهوم «مدرن شدن» و «غربی شدن» تفاوت قائل شده اند و معتقدند ما نهادها و عناصر مدرنیته را می پذیریم اما غربی شدن را نه؛ چون مدرن شدن مستلزم غربی شدن نیست.
این طیف فکری شامل برخی از روشنفکران مذهبی و عده ای از روحانیان اصلاح گرا می شود که تأثیر شگرفی در تحولات سیاسی و اجتماعی تاریخ معاصر ایران داشته اند.
روشنفکرانی چون آل احمد و شریعتی به بهترین شکل ممکن، دیدگاه روشنفکران را در دهه های 40 و 50 نمایندگی کردند. آل احمد مدرنیزاسیون (غربی شدن) ایرانی را به مثابه یک بیماری توصیف می کند که از خارج به جامعه ایرانی سرایت کرده و حیات ایرانی و ذهنیت فرهنگی آن را فاسد ساخته است. آل احمد در کتاب «در خدمت و خیانت روشنفکران»، نقد مدرنیته در ایران را به سکولاریسم موجود در کل سنت روشنفکری مدرن و ترقی خواهی اجتماعی، بسط می دهد. او روشنفکران جدید ایرانی را به خاطر انتقادشان از ارزشهای اسلامی و روحانیت شیعه سرزنش می کند. (تأملی در مدرنیته ایرانی، ص 143) البته این دیدگاه آل احمد جنبه سیاسی داشت و تجدد را به معنای واقعی کلمه رد نمی کرد، بلکه بر آن بود تا در باب مدرنیته بر مبنای سنت، نمادگرایی و هویت ایرانی ـ اسلامی، تأملی مجدد کند. (همان،ص169)
دکتر علی شریعتی به نقد آل احمد از فرهنگ سیاسی سکولار و شبه مدرنیته، به خاطر آنکه فرهنگ اسلامی ایران را نادیده می گرفت، تداوم بخشید. اما در حالی که آل احمد در نقد خود بیشتر به سکولاریسم و مدرنیسم موجود در فرهنگ و سیاست ایرانی توجه داشت، شریعتی سخت کوشید تا ایدئولوژی شیعی مدرن و فراگیر را که متضمن خصایص اصیل تر است، جایگزین ایدئولوژیهای سکولار موجود کند. او با نفی مارکسیسم به عنوان ایدئولوژی بیگانه، با بهره گیری دست و دلبازانه از مقولات و مفاهیم مارکسیستی، جایگزین تمام عیار اسلامی را خلق کرد. او بر آن بود تا خصلتی پویا به اسلام ببخشد و از این طریق، حفظ و پیروزی آن را در دوره مدرن تضمین کند. لذا آشکارا از روحانیت محافظه کار و آموزه های اسلامی آنان انتقاد و از این آموزه ها به عنوان طریقه ای ارتجاعی یاد می کرد. (همان، ص 200-204)
از دیگر گروههای تمدن گرا که در طول انقلاب مشروطه و پس از آن پی به بحران مواجهه سنت و مدرنیته برده بودند و در صدد ارائه راه حل و درمان برآمدند، برخی از علماء و روحانیون بودند که «ضمن مقاومت در قبال پاره ای از جنبه های غرب گرایی، با تکیه بر الزامات زمان و مکان، کوشیدند تفکر دینی را با برخی از ارکان تجدد به هم نهادی برسانند. آنچه در مواجهه این طیف با غرب اهمیت می یابد پدیده غرب زدگی است که می کوشد شرق را از شرقیتش تهی کند. مراد این گروه [روحانیت] از غرب زدگی نه نفی کلیت دنیای جدید، بلکه مقابله با نگرشی است که خواهان اکتساب هویت غربی است. واژه غرب زدگی نزد اینها بر خلاف آل احمد در مفهوم اقتصادی اش تقلیل نمی یابد و مفادی گسترده تر دارد (جریان شناسی فکری سیاسی روحانیت در دوره جدید، ص 9) افرادی نظیر سید جمال الدین اسدآبادی، سید حسن مدرس و امام خمینی از این دسته به شمار می آیند.
سید جمال الدین اسدآبادی بحران به وجود آمده را در دو چیز می دانست: یکی در غربزدگی و غرب شیفتگی روشنفکران و دیگری در واپس گرایی و جمود علماء و روحانیت. او «با آگاهی از دو رویه تمدن غرب [پیشرفت و تکنولوژی ـ استعمار] ضمن تعریف خود و دیگری، راهکار رهایی از واپس ماندگی جهان اسلام را در بازگشت به خود؛ یعنی اسلام، به عنوان دینی که می تواند خود را با افکار جدید سازگار کند، می دانست. به اعتقاد او آنچه مانع از این امر بود، ناآگاهی از اسلام راستین و جلوگیری استعمار غرب از ترقی این کشورها بود. او با معرفی رویه استعماری غرب به عنوان دیگر خود مسلمانان، به آنها هشدار می داد تا در برابر یورش بی رحمانه سیاسی و فرهنگی غرب مقاومت کنند. (امام خمینی و گفتمان غرب، ص37)
اندیشة تمدن گرایی اسلامی پس از سید جمال الدین با فراز و نشیب هایی در میان روحانیون و علمای اسلامی جریان پیدا کرد. اما تا زمان امام خمینی جنبشی که سید آغازگر آن بود، در میان شیعیان ایرانی چندان که باید، دنبال نشد. در راستای اندیشه تمدن گرایی اسلامی آیت الله مدرس «در مجلس چهارم تأکید نمود که ماهیت مسائل حقوقی و جزائی، اسلامی است و امکان ندارد ذره ای از آن کم یا زیاد گردد اما در نحوه اجرای آن باید مقتضیات عصر و تجربیات جوامع را به کار گرفت». (با شهید مدرس(ره) بیشتر آشنا شویم، ص 28)

دیدگاه امام خمینی

بررسی سیر وقایع و حوادث تاریخی پنجاه ساله اخیر و کنکاش در علل و عوامل پیروزی انقلاب اسلامی نشان می دهد که بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران؛ حضرت امام خمینی مشکل و بحران را شناخته و دقیقاً بر مسأله آگاهی داشته اند و سعی کرده اند با ارائه راه حلی این معضل جامعه ایران را مرتفع کنند. همانطور که قبلاً بیان شد، آنچه در این پژوهش مد نظر است، بررسی نظرات امام نسبت به چالش سنت و مدرنیته است. سعی ما بر این است که بر اساس تأملات و تألیفات و متون بر جای مانده از امام خمینی، دریابیم دیدگاه ایشان نسبت به آن چیست؟
حضرت امام با مشاهده بی نظمی ها و نابسامانی ها و وضعیت اسفبار تاریخ معاصر ایران که حاصل رویارویی سنت و تجدد و عملکرد غلط دولت های حاکم در به کارگیری و اجرای عناصر مدرنیته غربی بوده است، معضل و بحران را در چند پدیده عمده و شاخص می دیدند؛ از جمله مهجوریت اسلام و قرآن و احکام الهی، فحشا و فساد و بی بندوباری و... که در این مقاله به طور اختصار به آنها اشاره  می کنیم.

الف- مهجوریت اسلام و قرآن

چالش سنت و مدرنیته که بی نظمی و آشفتگی را در جامعه سنتی ایران در پی داشت، خود منشأ بحرانهای دیگری شد. از دیدگاه حضرت امام یکی از بحرانهای حاصل از این بی نظمی ها، مظلومیت و مهجوریت اسلام و قرآن و فساد اخلاقی و اجتماعی است. در این رابطه حضرت امام بارها تذکر داده و بیاناتی داشته اند. از نخستین عکس العملهای امام می توان به نامه ایشان به حجت الاسلام وزیری یزدی در دی ماه 1331 شمسی اشاره کرد.
با نامزد شدن آقا شیخ مهدی حائری از یزد، برای نمایندگی مجلس، روحانیون طراز اول کشوری و محلی به حمایت از ایشان پرداختند. از جمله آنان امام خمینی بودند که در نامه ای به تاریخ 18 / 4 / 1371 هـ ق مطابق دی ماه 1331ش، خطاب به حجة الاسلام وزیری، از ایشان خواستند که آقای حائری را حمایت کنند. در بخشی از این نامه آمده است:
«لابد وضعیت مملکت و مفاسد جاریه را می دانید. از طرفی نفوذ مخالفین دیانت و از طرفی سرایت مفاسد اخلاقی و اجتماعی در تمام طبقات به طور وحشت آور که تمام شئون دین و دنیای مسلمین را تهدید می کند و با این سهل انگاری مسلمین خصوصاً علمای اعلام، خدای نخواسته اسلام با خطر بزرگی مواجه خواهد شد. در این موقع هم افکار متشتته اهل علم و بی نظمی وضعیت مسلمین، یکسره مهار کشور ممکن است از دست برود.»
(انقلاب اسلامی در یزد، ج 1، ص232)
 در جای دیگر می فرمایند:  
«ما امروز مواجه هستیم با دستگاه جباری که در نظر دارد احکام اسلام را یکی پس از دیگری تغییر دهد.»
(صحیفه امام، ج 1، ص 218)
«من این مهجوریت و مظلومیت را امروز در حضور شما آقایان محترم عرض می کنم که ببینید چه وضعی اسلام و مسلمین دارند. قرآن و اسلام مهجور و مظلومند؛ برای اینکه مهجوریت قرآن و مهجوریت اسلام به این است که مسائل مهم... اسلامی... به کلی مهجور است.»
(همان، ج 16، ص 34)
 حضرت امام پس از طرح لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی، می فرمایند:
«سنن الهی را بازیچه دست خود قرار ندهید. شما هرگز نمی ‏توانید احکام خدا را تغییر دهید.»
(صحیفه امام، ج 1، ص 160)
 حضرت امام در بیانی دیگر در کتاب وزین چهل حدیث، این قبیل مفاسد جامعه را با دیدی عرفانی نگریسته و علت آن را کوتاهی و برائت و دوری مسلمین و علما از احادیث اهل بیت(ع) می دانند. ( شرح چهل حدیث، ص 389)

ب- فساد و فحشا

وجود فساد و فحشا در میان همه طبقات اجتماع یکی دیگر از دغدغه ها و مشغولیت های فکری حضرت امام است که در نوشته های متعدد ایشان قابل پیگیری است که به چند مورد اشاره می شود:
«به اسم پر هیاهو و جار و جنجال «انقلاب سفید»، که در طلیعه آن قتل عام 15 خرداد واقع شد، باید ملت ایران عقب مانده، و فرهنگ قرآن و اسلام مهجور، و قوانین نقض شود و فساد و فحشا تا اعماق این ماتم سرا که اسمش ایران است، کشیده شود تا استعمار نو با خیال راحت به چپاولگری خود ادامه دهد.»
(صحیفه امام، ج 2، ص 450)
 در این زمینه، حضرت امام به علت مخالفت خود و طبقه مذهبی با لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی اشاره نموده، می فرماید:
 «ما با ترقی زنان مخالف نیستیم، با این فحشا مخالفیم، با این کارهای غلط مخالفیم‏.»
(همان، ج 1، ص 305)
 حضرت امام در انتقاد از عملکرد رژیم پهلوی با نام تجدد و تمدن وپیشرفت که حاصلش جز فساد و فحشا چیز دیگری نبود چنین می فرمایند:
[اگر تجدد اختلاط و فساد و فحشا است] «تمدن اینها این است! اینها از تمدن این را می‏ خواهند. اینها از آزادی این را می ‏خواهند! آزادی غربی می ‏خواهند. و آن این است زن و مرد با هم لخت بشوند و بروند توی دریا [یا] بروند توی- نمی ‏دانم- جاهای دیگر شنا کنند! این تمدنی است
که آقایان می ‏خواهند! این تمدنی است که در رژیم سابق تحمیل بر مملکت ما شد...آزادی‏ ای که آنها می‏ خواهند همین. این جور آزادی! بروند قمار بکنند و با هم لخت بشوند.»
(همان،ج8، ص339)
 در جمع بندی این گفتار می توان گفت، دغدغه های اصلی امام خمینی نسبت به رویارویی سنت و مدرنیته در تاریخ معاصر ایران، به ویژه پنجاه سال اخیر در درجه اول غرب و غرب زدگی، سپس نسبت به شریعت گرایان؛ یعنی همان سنتی ها و گذشته گرایان مطلق، بود، کسانی که به هیچ عنوان حاضر نبودند خود را آلوده به مسائل جدید نمایند و عنصر زمان و مکان را در اجتهاد به کار بندند.

علل بحران از دیدگاه امام خمینی

امام خمینی، ریشه این بحرانها و مشکلات را از چندین مقوله می دانست. ایشان معتقد است مشکلات امروزی و بحرانهای پیش آمده، به طور کلی هم علل و زمینه های داخلی دارد و هم ناشی از عوامل خارجی؛ یعنی استثمار و استعمار می باشد. از نظر ایشان علما و روحانیت و نخبگان مذهبی داخلی، یا اسلام واقعی را مطرح نکردند یا اسلام را طوری مطرح کردند که پاسخگوی تمام نیازهای بشری در همه اعصار نبود. از آن طرف هم استعمارگران تبلیغ کردند که عدم توسعه و پیشرفت جهان اسلام و ایران ناشی از دین اسلام و ارزشها و سنت های حاکم بر جامعه شماست و تنها راه برون رفت از این عقب ماندگی و انحطاط کنار گذاشتن اسلام و سنت های گذشته است. بنابر این با بررسی نظرات حضرت امام می توان علل بحران به وجود آمده از چالش سنت و تجدد را به دو گروه تقسیم بندی نمود: علل داخلی بحران و علل بیرونی که اختصاراً به آنها اشاره می شود.

1. علل داخلی

علل و زمینه های داخلی معضلات و گرفتاریهای ناشی از چالش سنت و مدرنیته از دیدگاه امام خمینی عبارتند از: غرب زدگی و شیفتگی سران رژیم به غرب، تحجر و واپس گرایی علما و نخبگان مذهبی و دینی.
الف- غرب زدگی
از منظر امام خمینی غرب زدگی و غرب شیفتگی و مرعوب نظام فکری و اجتماعی غرب شدن و در برابر پیشرفت های مادی غرب تسلیم شدن، یکی از مهمترین بحرانهای ناشی از رویارویی سنت و تجدد در ایران معاصر است. ایشان در این رابطه می فرمایند:
«از آن وقتی که این خارجی ها راه پیدا کردند به کشورهای شرقی، تبلیغاتی که شده است اسباب این شده است که شرقی ها این گمان را پیدا کردند که هر چه کمال هست در غرب است. و این اسباب این شده است که خودشان را به کُلّی در مقابل غرب و در مقابل شرقی که نظیر اوست و در مقابل امریکا و اینها باختند. در هر جناحی که می ‏روید می ‏بینید که در آن جناح، صحبت هِی از غرب است؛ صحبت هِی از خارج است. اگر یک دوایی در اینجا، در خود ایران هم پیدا بشود، باز به اسم دوای خارج به خورد ایرانی ها می ‏دهند. اگر یک پارچه خوبی هم ایران خودش تهیه کند و ببافد، باز باید با اسم فاستونی انگلیسی به مردم بفروشند! هر چیزی را که شما می ‏روید سراغش، می ‏بینید که هی صحبت از این است که باید ما از آنها [بگیریم‏] باید از آنجا بیاید.»
(همان، ج10، ص433)
امام خمینی در انتقاد از غرب زده های دهة 30 و 40 و شبه مدرنیته پهلوی اول و دوم که پیشرفت و توسعه را در غربی شدن کامل می دانستند، می فرمایند:
«همین که اسم مستشار آمریکایی روی یک کس آمد، دیگر برای او، این زمامداران بی هوش و خودسر ما، خطا و اشتباه یا خیانت و دزدی قائل نمی شوند. این بیدادگران خودپسند لغت عربی را که از فرهنگ خدا و دین اخذ شده و در عین حال با بهترین اسلوب و زیبایی، توسعه ای بی پایان به فرهنگ ما داده به جرم آنکه به گفته اینان لغت اجنبی است، از کشور می خواهند بیرون کنند، لکن اختیار کشور را به دست مشتی اجانب می گذارند و آن را با کمال بی شرمی قدمی اصلاحی می دانند. این را جز بی هوشی یا خیانتکاری می توان نامید؟»
(همان، ص182)
 حضرت امام این نوع تفکر و نگاه را نسبت به سنت های اصیل و مدرنیته غربی، بحران زا دانسته و دغدغه حل آن را داشتند. ایشان معتقد بودند که طیف روشنفکری غرب گرا و متجددان
«اینطور طرح بوده است، که ما را از خودمان بی ‏خبر کنند و تهی کنند و به جای او یک موجود غربی درست کنند. طوری باشد که ما اسم مدرسه هم وقتی بگذاریم یکی از اسمایی که غربی ‏ها دارند بگذاریم. اسم خیابانهایمان هم به اسماء غربی‏ ها نامگذاری بشود. دواخانه ‏ها و مؤسساتمان هم با آن اسماء. اگر بخواهند خیلی برایش احترام قائل بشوند، آن اسماء را داشته باشد! کتابهایی که در این نیم قرن نوشته شده است، استشهاد صاحب کتابها همه به حرفهای غربی‏ ها هست. اگر یک مطلبی را می ‏خواهند بگویند، دنبالش می ‏گویند این را هم گفته است، و یکی از فلاسفه غرب را اسم می ‏برند. هم آنهایی که کتاب می ‏نویسند از خودشان بی‏ خبر شده‏اند، و هم ماها و مردم از خودمان تهی شده ‏ایم و به جای یک موجود شرقی اسلامی، یک موجود غربی بر ما تحمیل شد. خودمان را گم کرده ‏ایم و به جای مغز شرقی، مغز غربی نشسته است.»
(صحیفه امام، ج9،ص391)
امام خمینی در بسیاری از سخنان خود موافقت اسلام با پیشرفت و ترقی و نوسازی را اعلام کرده اند و اساساً چنین اموری را از اهداف اسلام تلقی می کنند:
«اسلام با همه ترقیات موافق است، با همه پیشرفتها موافق است، اسلام برای پیشرفت آمده، برای ترقی آمده.»
(همان، ج6، ص253)
و در جای دیگری می فرمایند:
«ما با همه علوم و با همه ترقیات موافقیم، الا آنهایی که با اسم ترقی آوردند اینجا، به اسم آزادی آوردند اینجا، برای تباه کردن ما.»
(همان، ج10، ص46)
ب- تحجر و واپس گرایی
از دیدگاه امام خمینی، تحجرگرایی عبارت است از پاره ای برداشت های ناقص و سطحی از دین، گرایش های توأم با جهل و جمود و ظاهرگرایی و مقدس نمایی، اصالت و توجه به ظاهر دیانت و غفلت از باطن و اهداف آن، عدم دخالت نقش زمان و مکان در اجتهاد. (تحجر و تحجرگرایی از دیدگاه امام خمینی، ص 50) حضرت امام این نوع نگرش نسبت به دین را عامل بحران و معضل برای مذهب می دانست. ایشان در این باره می فرمایند:
«کوشش کنیم آثار فکری و روحی را که ناشی از تبلیغات و تلقینات بیگانگان و سیاست دولتهای خائن و فاسد است، از بین ببریم و با آن مبارزه کنیم.این آثار کاملاً مشهود است. مثلاً بعضی را می ‏بینیم که در حوزه‏ ها نشسته به گوش یکدیگر می‏ خوانند که این کارها از ما ساخته نیست. چکار داریم به این کارها؟ ما فقط باید دعا کنیم و مسأله بگوییم. این افکار آثار تلقینات بیگانگان است. نتیجه تبلیغات سوء چند صد ساله استعمارگران است که در اعماق قلوب حوزه نجف و قم و مشهد و دیگر حوزه‏ ها وارد شده و باعث افسردگی و سستی و تنبلی گردیده و نمی ‏گذارد رشدی داشته باشند.»
(ولایت فقیه، ص138)
 حضرت امام دو جریان فکری را که در حوزه اسلام مطرح می شود و هر کدام یک سوی مفاهیم اسلامی را وجهه همت خود قرار داده اند محکوم می کند و می فرماید:
«این دو طایفه که یک طایفه طرف معنویت را گرفته ‏اند و طرف اجتماع را رها کردند و این طایفه طرف اجتماع و علم اجتماع و علم سیاست و علم نمی ‏دانم این معانی را دارند و آن طرف را رها کردند؛ این دو، نه این اسلام ‏شناس است، نه آن اسلام‏ شناس است. اسلام‏ شناس کسی است که این دو مطلب را، این دو جبهه را، هم جبهه معنوی را بشناسد هم جبهه ظاهری را.»
(صحیفه امام، ج 4، ص 190)
حضرت امام در انتقاد نسبت به علمایی که روایات اسلامی را در جهت بی اعتنایی به مسائل روز تأویل می کنند و توجهی به آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت(ع) در باب اجرای قانون اسلام ندارند می فرمایند:
« اسلام مندرس نیست؟ آیا اسلام همین است که در کتابها نوشته شود؟ مثلاً در کافی نوشته و کنار گذاشته شود؟ اگر در خارج احکام اجرا نشد و حدود جاری نگشت، دزد به سزای خود نرسید، غارتگران و ستمگران و مختلسین به کیفر نرسیدند و ما فقط قانون را گرفتیم و بوسیدیم و کنار گذاشتیم، قرآن را بوسیدیم و حفظ کردیم، و شبهای جمعه سوره «یاسین» خواندیم، اسلام حفظ شده است؟... برنامه‏ های اسلام در ذهن خود آقایان علما هم کهنه شده، به طوریکه وقتی صحبت می‏ شود، می‏ گویند الفقهاء امناء الرسل؛ یعنی در گفتن مسائل امین هستند. آیات قرآن را نشنیده می ‏گیرند و آن همه روایات را که دلالت دارد بر اینکه در زمان غیبت علمای اسلام «والی» هستند، تأویل می ‏کنند که مراد «مسأله گویی» است. آیا امانتداری اینطور است؟ آیا امین لازم نیست که نگذارد احکام اسلام تعطیل شود.»
(شؤون و اختیارات ولایت فقیه، ص 74)

2. علل خارجی

پس از ورود تجدد و تقابل آن با هنجارها و ارزشهای اصیل اسلامی، استعمارگران از عوامل اصلی ایجاد تنش و بحران در جوامع اسلامی خصوصاً در ایران معاصر بودند. به ویژه استعمار غرب که عملکرد آنان گاه به صورت مستقیم و گاه از طریق سیاست های شیطانی و عوامل داخلی شان نمایان می شد یا از طریق جریان سازی و مذهب سازی؛ نظیر بهائیت و یا به وسیله وادار ساختن دولت ها برای حمایت از رژیم های غیر مشروع؛ مانند اسرائیل.
حضرت امام نسبت به این موضوعات و مشکلات در مقاطع مختلف حیات خود به ویژه در دوران رژیم پهلوی عکس العملهای شدیدی داشتند و بارها این معضلات را گوشزد می کردند از جمله می فرمایند:
«به ما این طور بفهمانند، و فهماندند که خودتان هیچ نیستید و هر چه هست غرب است و باید رو به غرب بایستید...یکی از اشخاصی که در زمان رضا شاه و بعد از رضا شاه هم بود و معروف هم بود- حالا من میل ندارم اسمش را ببرم- اولش هم معمّم بود و بعد هم مکّلا، [سید حسن تقی زاده] و بعد هم در «سنا» و... گفته بود که همه چیز ما باید انگلیسی بشود! این طور نقشه بوده‏.»
(صحیفه امام، ج 9، ص 390)

ارائه راه حل

راه کارهایی که حضرت امام برای برون رفت از جامعه غیرمطلوب و ناهنجار و نیز رسیدن به جامعه مطلوب و بهنجار ارائه کرده اند، نشان دهنده وجود تنوع و تحول در دیدگاه ایشان است. دیدگاههای مختلفی درباره چگونگی و چرایی وجود تطور در اندیشه  امام ابراز شده است (سیر تطور تفکر سیاسی امام خمینی، ص 79). اما در این پژوهش به یکی از آنها که به اهداف پژوهش نزدیکتر است، اشاره می کنیم.
حضرت امام در ارائه راه حل دو راه «اصلاح» و «قیام و انقلاب» را در طول هم پیشنهاد کردند که با وقوع و پیروزی انقلاب اسلامی، ایشان نظریه ولایت فقیه را به عنوان بهترین راه کار و جایگزین ارائه کردند و نظام جمهوری اسلامی نیز با اتکاء بر همین نظریه شکل گرفت.
برآیند کلی از آثار حضرت امام این است که حضرت امام راه حل مرکبی را از «اصلاح» و «انقلاب» ارائه داده اند. به عبارت دیگر، در اندیشه سیاسی ایشان دو گروه از عناصر و مؤلفه‎ها قابل شناسایی است. بخشی که ذیل روش اصلاح قرار می‎گیرد که در کتاب کشف اسرار می‎خوانیم:
«هیچ فقیهی تا کنون نگفته و در کتابی هم ننوشته که ما شاه هستیم یا سلطنت حق ما است. آری، آن‏طور که ما بیان کردیم، اگر سلطنتی و حکومتی تشکیل شود، هر خردمندی تصدیق می ‏کند که آن خوب است و مطابق مصالح کشور و مردم است. البته تشکیلاتی که بر اساس احکام خدا و عدل الهی تأسیس شود، بهترین تشکیلات است، لکن اکنون که آن را از آن‏ها نمی ‏پذیرند، این‏ها هم با این نیمه تشکیلات، هیچ‏گاه مخالفت نکرده و اساس حکومت را نخواستند به هم بزنند و اگر گاهی هم با شخص سلطانی مخالفت کردند، مخالفت با همان شخص بوده از باب آن‏که بودن او را مخالف صلاح کشور تشخیص دادند، وگرنه با اصل اساس سلطنت تاکنون از این طبقه مخالفتی ابراز نشده، بلکه بسیاری از علماء بزرگ عالی مقام در تشکیلات مملکتی با سلاطین همراهی‏ ها کردند،...هر قدر هم دولت یا سلاطین با آن‏ها بدسلوکی کردند و به آن‏ها فشار آوردند، باز با اصل اساس تشکیلات و حکومت مخالفتی از آن‏ها بروز نکرده. تواریخ، همه در دست است و پشتیبانی ‏هایی که مجتهدین از دولت کردند، در تواریخ مذکور است،...مجتهدین همیشه خیر و صلاح کشور را بیش از همه می‏ خواهند.»
(کشف اسرار، ص 186ـ 187)
 با تأمل در متن مذکور و موارد مشابه آن، به نظر می ‎رسد حکومت سلطان عادلی که تحت نظارت علما و با نصب آنها به ادارۀ امور بپردازد، بدون اشکال است و لااقل به نظر امام می‎ توان از این نوع حکومت سخن گفت. لذا حضرت امام با این دید و با توجه به شرایط و اقتضائات زمانی و وجود شخصیت برجسته‎ ای همچون آیت الله شیخ عبدالکریم حائری و سپس آیت الله بروجردی در صدد اجرای نظریه اصلاح هستند و در مناسبتهای مختلف کراراً به شاه و دولت توصیه بر اصلاح امور و توجه و عمل به قانون اساسی مشروطه را گوشزد می کنند. این سیرۀ رفتاری امام در دهه‎ های 30 و 40 کاملاً مشهود است. پس از رحلت آیت الله بروجردی و شدت بحران در جامعه با اقدامات ضد مذهبی رژیم پهلوی و بی ‎توجهی و بی ‎اعتنایی به علما و مراجع و روحانیت، حضرت امام رفته رفته از نظریه اصلاح فاصله گرفته ، وارد مرحله انقلاب به صورت رفتاری و عملی شدند؛ یعنی ملاحظه کردند که بحران آن قدر عمیق و ریشه دوانیده است که دیگر اصلاح آن در قالب نظام و حکومت شاه امکان پذیر نیست. نقطه عطف این روش و راه حل، موضع گیری امام نسبت به لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی بود.
حضرت امام در بهمن ماه 1348 شمسی در اثنای بحث فقهی «مکاسب» موضوع «ولایت فقیه» را محور تدریس قرار دادند. ایشان در درس ولایت فقیه خود چنین فرموده است:
«بر تمام مسلمانان و پیشاپیش آنان بر علمای روحانی و طلاب حوزه های علمیه اسلامی واجب است که علیه سمپاشی های دشمنان اسلام به هر وسیله ممکن، قیام کنند تا این که بر همگان آشکار شود که اسلام برای اقامه حکومتی عدل گستر آمده است.»
(شؤون و اختیارات ولایت فقیه، ص 20)
بنابر این در اندیشه سیاسی امام، فقها مکلف هستند جهت حل بحران جامعه، در راستای «تحصیل» حکومت تلاش کنند.
با پیروزی انقلاب که حاصل راه حل قیام و انقلاب بود، امام در اندیشه سیاسی خود از این مرحله نیز گذر کرده ، به نظریه ولایت فقیه رسید. البته امام خمینی مدتها قبل از پیروزی انقلاب اسلامی در باره نظریه ولایت فقیه بحث و بررسی فراوانی داشتند و در نجف اشرف از مباحث علمی ایشان همین نظریه است که آن را به عنوان چارچوب حکومت اسلامی معرفی کردند.
بعد از پیروزی انقلاب، نظام جمهوری اسلامی با مشکلاتی برخورد کرد که ایشان در حوزه همین نظریه راهکارهای عملی متعددی را برای حل مشکلات جامعه مطرح ساختند و اجرایی کردند. فرمان تشکیل مجمع تشخیص مصلحت نظام و صدور احکام حکومتی از این قبیل است که بعضاً با واکنش منفی برخی افراد مواجه شد. لذا حضرت امام به تبیین ابعاد و حدود اختیارات ولی فقیه پرداختند. ایشان در پاسخ به یکی از مسئولان نظام چنین می نویسند:
«آنچه گفته شده است تا کنون، و یا گفته می‏ شود، ناشی از عدم شناخت ولایت مطلقه الهی است. آنچه گفته شده است که شایع است، مزارعه و مضاربه و امثال آنها را با آن اختیارات از بین خواهد رفت، صریحاً عرض می ‏کنم که فرضاً چنین باشد، این از اختیارات حکومت است‏.»
(صحیفه امام، ج 20، ص 452)

نتیجه

امام خمینی یکی از چهره های برجسته تمدن گرایان است که توانست با تکیه بر مقتضیات زمان و مکان، تفکر دینی را با برخی از ارکان و عناصر مدرنیته تلفیق کرده و با قرائت جدیدی از برخی عناصر سنت و هنجارهای گذشته، دست به اصلاح گری زده، انقلاب اسلامی را رهبری و به پیروزی برساند.
در بینش امام خمینی نه گریز از غرب و نفی و طرد کلیه مظاهر آن توصیه می شود ونه شیفتگی و شیدایی و از خودبیگانگی. بلکه در رویارویی با مدرنیته به دو امر مهم توجه داده می شود: یکی شناخت وجوه مثبت و منفی تمدن جدید غرب به عنوان پدیده ای غیر قابل انکار و دیگری شناخت و احیای وجوه مختلف هویت اسلامی و تجهیز به ابزارهای مناسب در دفاع از آن؛ زیرا در این صورت است که می توان با تکیه بر هویت اسلامی و احیاء بعضی عناصر آن با توجه به ضروریات زمانی و مکانی و با استفاده از وجوه مثبت تمدن دیگران، تمدنی نو با خمیرمایه و اصالت اسلامی ساخت.
از این جهت، امام خمینی ضمن پذیرش بحران به وجود آمده به خاطر مواجهه سنت و مدرنیته، از طرفی راه حل های پیشنهادی دو جریان شریعت گرایان و تجددگرایان را بحران زا و یا موجب تشدید بحران می دانند و از طرف دیگر خود به ارائه دو راه حل اصلاح (در قالب بازگشت به خویشتن و بنای تمدن اسلامی) و انقلاب مبادرت می کند و نهایتاً با انقلاب اسلامی، نظام شاهنشاهی را سرنگون و نظام اسلامی را که متکی به اسلام ناب محمدی(ص) است ولی تمامی مظاهر تمدن جدید- به استثنای مفاسد آن- را می پذیرد بنا می نهند، نظامی که از منظر امام بایستی ضمن اهتمام بر پیشرفت مادی و ترقی جامعه، روح معنویت اسلامی را هر روز بیشتر در افراد جامعه بدمد و علمای این نظام با اجتهاد پویای خود پاسخگوی تمامی مسائل و مشکلات جدید باشند.

فهرست منابع:
1. خمینی روح الله، صحیفه امام(مجموعه 22 جلدی)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)، 1385.
2. موسوی نجفی، فلسفه تجدد در ایران، تهران، امیر کبیر، 1383.
3. علی خالقی، امام خمینی و گفتمان غرب، تهران، انجمن معارف اسلامی ایران، 1379.
4. عبد الوهاب فراتی، جریان شناسی فکری سیاسی روحانیت در دوره جدید، پایان نامه دکتری، قم، دانشگاه باقر العلوم.
5. علی محمد نقوی، جامعه شناسی غرب گرایی، تهران، امیرکبیر، 1377.
6. علی میر سپاسی، تأملی در مدرنیته ایرانی، تهران، طرح نو، 1384.
7. محمدرضا احمدی زاده، با شهید مدرس (ره) بیشتر آشنا شویم، کاشمر، مجتمع فرهنگی شهید مدرس، 1382.
8. محمد عابدی اردکانی و محمدحسین میر حسینی، انقلاب اسلامی در یزد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی،1387.
9. خمینی روح الله، شرح چهل حدیث، تهران ، مؤسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی(س)، 1371.
10. خمینی روح الله، کشف اسرار، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س).
11. خمینی روح الله، شؤون و اختیارات ولایت فقیه، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1365.
12. محمد رجائی نژاد، تحجر و تحجر گرایی از دیدگاه امام خمینی، تهران، ستاد بزرگداشت رحلت امام خمینی،1387.
13.نجف لک زایی، سیر تطور تفکر سیاسی امام خمینی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه، 1383.

منبع: حضور، ش 72، ص 117.

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)

نظر دادن

پیام هفته

رعایت موازین ارزشی در روابط
رعایت موازین ارزشی در روابطقرآن : ... خُذِ الْعَفْوَ وَ ...  (سوره اعراف، آیه 199)ترجمه: با گذشت باش.حدیث: قَالَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَّ : مَنْ عَامَلَ النَّاسَ فَلَمْ يَظْلِمْهُمْ ، وَحَدَّثَهُمْ فَلَمْ يَكْذِبْهُمْ ، وَوَعَدَهُمْ فَلَمْ يُخْلِفْهُمْ ، فَهُوَ مَنْ كَمُلَتْ مُرُوءَتُهُ ... (تحف العقول ، ص 57)ترجمه: ... پیامبر اکرم فرمودند: هر کس با مردم کار کند و به آنان ظلم نکند، و در گفتگوها به کسی دروغ نگوید و هر وعده ای داد ، خلف وعده نکند، جوانمرد کامل است .

ادامه مطلب

موسسه صراط مبین

نشانی : ایران - قم
صندوق پستی: 1516-37195
تلفن: 5-32906404 25 98+
پست الکترونیکی: این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید