بخش ششم دولت در انديشه اخوان الصفا

بخش ششم دولت در انديشه اخوان‏ الصفا

فصل اول: جايگاه دولت و تعريف آن

سابقه بحث از دولت و نظام سياسى به امتداد بحث از تاريخ زندگانى بشرى است. اجتماع بشرى از دوره ابتدايى و اوّليه با شرايط و ويژگى‏ها و مقتضيات خاصى روبه‏ رو شده كه ناگزير از تشكيل دولت بوده است. با وجود اين قدمت تاريخى براى دولت، متفكران و پژوهشگران سياسى از مفهوم دولت تعريف واحدى ارائه نداده ‏اند، اين اختلاف نظر پيش از هر چيز به گوناگونى انديشه‏ ها در مورد سرشت دولت كه بر تعريف‏ها اثر مى‏گذارد مربوط است.(1)


برخی از متفكران سياسی، دولت را اساساً يك ساختار طبقاتی می‏دانند، ديگران بر اين انديشه ‏اند كه دولت فراتر از طبقات و نمايانگر كل اجتماع است، عدّه ‏ای آن‏را نظام قدرت می‏دانند و جمعی نظام رفاه، برخی آن را تضمين كننده زندگی جمعی می‏دانند، در حالی كه ديگران معتقدند نهادی اخلاقی است كه از رفاه و تأمين اخلاقی انسان جدايی‏ ناپذير است، بعضی آن را از ديدگاه حقوقی محض به مثابه اجتماع تلقی می‏كنند كه طبق قانون، سازمان يافته است و گروهی آن را با خود ملت يا جماعت يكسان می‏دانند، عدّه ‏ای بر جنبه ساختاری آن تأكيد دارند و برخی ديگر بر جنبه كاركردی آن.(2)
درباره منشأ دولت نيز از آغاز تفكر سياسی، اختلاف عقيده وجود داشته است. سوفسطائيان يونان باستان، دولت را قراردادی می‏ دانستند، امّا متفكران بعدی مانند افلاطون و ارسطو با اين نظر موافق نبودند. ارسطو «پوليس» را طبيعی و ضروری تلقی می‏كرد و می‏گفت: «پوليس» از غرايز طبيعی انسان ظهور می‏كند، محصول و نيز اوج نياز انسان به زندگی اجتماعی است و برای رشد جنبه‏ های گوناگون انسان ضروری است، در ديدگاه ارسطو، فرد بايد در درون شهر زندگی كند. به هر حال در ديدگاه‏ های كلاسيك، نگرش به دولت از باب ضرورت طبيعی و رفع حاجات انسان بوده است.
نئو ايده‏آليست‏های سده‏ های هجدهم و نوزدهم ميلادی دولت را نهادی اخلاقی می‏دانستند كه برای رشد كامل اخلاقی انسان نمی‏توان از آن صرف‏ نظر كرد. انديشمندانی مانند گروسيوس دولت را تأسيس عمومی برای ارتقای رفاه بشر می‏دانستند. كسانی نيز معتقد بودند كه دولت، آزادی طبيعی فرد را محدود می‏كند و در بهترين حال، شرّ ضرور است.(3) نظرياتی نيز دولت را به مثابه نظام قدرت تفسير كرده ‏اند. در ديدگاه ماركسيست‏ها، دولت سازمانی است در خدمت گروه يا طبقه ‏ای كه سلطه و استثمار گروه‏ ها و طبقات ديگر به دست آن است.
با توجّه به تعريف‏ها و توصيفات بالا معلوم می‏شود كه اختلاف عقيده متفكران سياسی درباره تعريف دولت بازتاب عقيده آنها راجع به سرشت دولت است. آنچه كه در مورد دولت با مباحث اين پژوهش، تناسب بيشتری دارد و ذكر آن بی ‏فايده نيست، اشاره به تعريف فلسفی از دولت است كه فراتر از تعاريف مبتنی بر عوامل عينی و بنيادهای كاربردی و عملی لازم برای دولت است كه در علم سياست به مفهوم جديد، بر آن تأكيد می‏شود. تعريف فلسفی دولت دارای يك هدف اصلی است و آن ذكر و توصيف ويژگی ‏های ضروری و بسنده دولت كمال مطلوب (دولت خوب، دولت كامل) است.
از لحاظ فلسفی سه مكتب فكری مختلف وجود دارد و هر يك براساس بينش فكری خود، تعاريف ويژه‏ای از دولت ارائه می‏دهد. اين سه مكتب فكری عبارتند از:
1. دولت برای ايجاد هماهنگی ميان اجزای گوناگون و ضروری جامعه پديد آمده است.
2. دولت در نتيجه يك «قرارداد اجتماعی» به وجود آمده است. اين نظر به فيلسوفانی مانند هابز، لاك و روسو تعلّق دارد.
3. دولت در نتيجه مبارزه ميان نيروهای متضاد اجتماعی پديدار شده است. ماركس و پيروان او اين نظر را ارائه كرده ‏اند.(4)
با توجّه به منشأ و جايگاه سياست در انديشه فلاسفه اسلامی به ويژه اخوان‏ الصفا كه به سياست از منظر فلسفی و فكری نگريسته و سياست كامل و كمال مطلوب را تدبير در دو جهت جسمانی و روحانی می‏دانستند، بايد آنان را در دسته اوّل از مكاتب فلسفی فوق قرار داد، زيرا اهتمام و دغدغه اصلی آنان، هماهنگی در ميان ركن اصلی دولت يعنی آدميان بوده است. مفهوم ‏ايجاد هماهنگی در انديشه اخوان، هدايت و تدبير امّت در جهت خيرات و پرهيز دادن آنان از شرارت‏هاست. الگوی كامل دولت به اين مفهوم، نبوّت و خلافت است و حكومت سلاطين و ملوك، شكل ناقص دولت است و تدبير آن تنها برای تأمين تمايلات و نيازهای مادّی انسان‏هاست.
البته لازمه ايجاد دولت هماهنگ كننده (هماهنگی در جهت مصالح مادّی و معنوی كه مفهوم هدايت را نيز شامل می‏شود) وجود عناصر بنيادی آن يعنی مردم، سرزمين، حكومت يا سازمان و حاكميت است، ولی با توجّه به اختلاف نگرش‏ها درباره سياست و دولت، عناصر بنيادی برای دولت تفسير و مفهوم ويژه خود را خواهد داشت، برای مثال در انديشه اسلامی، سرزمين دولت، قلمروهای فكری آن است، نه محدوده جغرافيايی كه مرزهای معيّن ملّی آن را شكل داده است و يا كارگزاران حكومت در آن دارای ويژگی‏هايی متمايز از مكتب فكری قرارداد اجتماعی يا انديشه حكومت طبقه خواهند بود. ولی به هر حال در اين بحث می‏توان دولت را به مفهوم تجلّی و جلوه قدرت و اقتدار سياسی ناشی از تشكّل سياسی جامعه مورد توجّه قرار داد. لازمه اين نگرش نيز، ضرورت وجود عناصر لازم برای دولت با ويژگی‏های خاصّ آن است؛ حكومت و حاكميّت و سرزمين و امّت يا مردم بيانگر وجود دولت هستند.(5)
ويژگی‏های عناصر دولت، در بينش دينی، مبتنی بر نگرش خاصّ دين نسبت به دولت است.
در بينش اسلامی، وطن اسلامی مبيّن قلمرو سرزمينی و معنوی دولت اسلامی است كه در شرايط معاصر می‏تواند در بخشی از دارالاسلام (تمام وطن اسلامی در جهان) تشكيل شود و دارای مرزهای جغرافيايی و عرفی مشخّص باشد. امّت‏اسلامی در برگيرنده عامل انسانی دولت اسلامی است و حاكميت سياسی در دولت اسلامی، تحقّق خلافت عمومی انسان به نيابت از خداوند در زمين است و حكومت نيز رعايت شؤون امّت اسلامی بر مبنای شريعت اسلامی و مصالح جامعه است.(6)
در مباحث علم سياست هر كدام از عناصر و اجزای لازم برای دولت به تفصيل بحث شده است، برای مطالعه بيشتر به كتب نوشته شده در مورد دولت و علم سياست مراجعه شود.(7)

فصل دوم: نظريه‏ های خاستگاه دولت

در مورد زمان و منشأ پيدايش دولت، نظريه‏ های مختلفی وجود دارد و اطلاع از تاريخ دقيق تشكيل دولت، امری مشكل و پيچيده است، لذا تاريخ دقيقی برای آن نمی‏توان تعيين كرد. در مورد منشأ و علّت شكل‏گيری نهادی اجتماعی به‏ نام دولت نيز نظريه‏ های مختلفی وجود دارد، از اين‏ رو هر متفكری با توجه به نگرش‏ها و ذهنيت‏های خود ديدگاه خاصی را مورد توجّه قرار داده است و شايد متناسب‏ترين ديدگاه، ديدگاهی است كه دولت را محصول علل و عوامل مختلف می‏داند.
دولت محصول نهايی بسياری از عوامل زيستی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی است،(8) ولی به‏ طور كلی پنج ديدگاه در مورد خاستگاه و منشأ دولت وجود دارد كه عبارتند از: نظريه الهی دولت، نظريه زور، نظريه ژنتيك، نظريه طبيعی و نظريه قرارداد اجتماعی.

1. نظريه خاستگاه الهی دولت

چكيده اين نظريه اين است كه دولت آفريده خداوند است و خداوند دولت را مقرّر و مستقر كرده است، بنابراين انديشه مردم بايد از فرمانروا اطاعت كرده و سرپيچی از فرمان‏های او، مخالفت با اراده الهی بوده و مستوجب عقوبت الهی است.
سابقه تاريخی اين بينش، برابر است با تاريخ پيدايش اعتقاد دينی در ميان انسان‏ها و ارتباط دادن امور اين جهان با عالم ماوراء الطبيعه. بنيان اساسی اين‏تفكّر آن است كه انسان‏ها از زمانی‏كه به ‏صورت جمعی و با بينش اعتقادی دركنار يكديگر اجتماع كردند، معتقد بودند كه قدرتی مافوق قدرت بشری تدبيركننده اين جهان است و آن خداوند است. انتظام امور و آرامش و امنيت درميان آنها با گزينش رئيسی كه ويژگی‏ها و صفات خداوند را داشته باشد، امكان‏پذير است.
نظريه الهی در ميان امپراتوری‏های شرق باستان رايج بود و در آنها فرمانروايان به صورت زادگان خدايان معرفی می‏شدند. عبرانی‏های نخستين نيز معتقد بودند كه سازمان حكومتی آنها را خداوند آفريده است. نخستين مسيحيان نيز اعتقاد داشتند خداوند دولت را كيفر گناه انسان در نتيجه هبوط آدم از فيض خداوندی در باغ عدن، بر انسان مقرر كرد. اصلاحات دينی پروتستانی زمينه‏ های مساعدی در اختيار شاهان گذاشت تا مدعی شوند كه اقتدار خود را به‏ طور مستقيم از خداوند دريافت كرده ‏اند و بنابر فيض خداوند حكمرانی می‏كنند.(9)
در انديشه‏ های دينی اسلام نيز انديشه خلافت انبيا و جانشينان آنان، آن‏چنان كه از نوشته‏ های اخوان‏ الصفا هم برمی‏ آيد، بيانگر خاستگاه دولت در قدرتی فوق قدرت بشری است، خلافت به عنوان نهادی سياسی، اجتماعی ريشه در آيات قرآن دارد و نظام سياسی مسلمانان از مدينه پيامبر(ص) بعد از هجرت تا تحوّلات اخير در نظام‏های سياسی جهانی و تبديل آن به دولت - ملّت، شكل نظام‏ سياسی آنان بوده است. در اين كتاب نيز خلافت، نظام سياسی مورد نظر اخوان‏ الصفاست كه به تفصيل از آن بحث خواهد شد.
در مورد فرمانروايان در نظريه خاستگاه الهی سه تفسير وجود دارد:(10) گروهی بر اين عقيده هستند كه خداوند فرمانروايان را به عنوان نماينده نظم الهی به جهان خاكی فرستاده است و اديان الهی نوعاً اين بينش را درباره حكمرانان خود داشته ‏اند؛ برخی مانند يهوديان معتقدند كه خداوند به‏ طور مستقيم بر آنها حكمرانی دارد؛ و هندوها نظريه حلول الهی در شكل انسان را قبول دارند. تفسير سوم، تفسيری عقلی است به اين صورت كه خداوند غرايزی در وجود انسان‏ها به وديعه گذاشته كه به برخی از افراد، شايستگی و تمايل به رهبری و به ديگران روحيه اطاعت می‏دهد. اين وضعيت در گذر زمان سبب پيدايش فرماندهی و اطاعت و سرانجام سبب پيدايش دولت شده است. اين بينش در رسائل ‏اخوان‏ الصفا وجود دارد و اساس فكری آن پذيرش نظام سلسله مراتبی در ميان انسان‏ها و تفاوت استعدادهاست كه در مباحث انسان‏شناسی و جهان‏بينی اخوان‏ الصفا و فلسفه و منشأ سياست از اين ديدگاه فكری بحث شده است و در مباحث مربوط به خلافت و امامت و سلطنت در همين فصل نيز مفصّل‏تر بحث خواهد شد.
نظريه حقوق الهی پادشاهان، كه استدلال آن بر واگذاری اقتدار به شاهان ازطرف خداست، از زيرمجموعه نظريه الهی دولت است، به‏ طور خلاصه ويژگی‏های فكری اين نظريه به قرار زير است:(11)
1. پادشاهی را خداوند مقرر كرده است و شاه اقتدار خود را از او می‏گيرد؛
2. پادشاهی موروثی است و حق موروثی شاه از پدر به فرزند می‏رسد؛
3. شاهان فقط در مقابل خداوند مسؤول هستند و در برابر اتباع خود مسؤوليتی ندارند؛
4. مقاومت در برابر اقتدار قانونی شاه گناه است.(12)
امروزه ديدگاه حقوق الهی پادشاهان اعتباری ندارد و انتقادهای زيادی از آن شده است، ولی حكومت ملوك و سلطنت آنان، يكی از انديشه‏ های تاريخی است و در ديدگاه اخوان‏ الصفا، ملوك تمثيل دولت و سياست ناقص و غير كامل هستند، زيرا تدبير آنان معطوف به سياست جسمانی است كه در فصل پيش، از آن سخن به ميان آمد و در اين فصل نيز از سلطنت ملوك به عنوان شكلی از نظام‏های سياسی بحث خواهد شد.

2. نظريه زور

برای پيدايش دولت، تفسيری عقلی و واقع‏گرايانه‏ای وجود دارد كه با توجّه به واقعيت‏های اجتماعی زندگی بشر و ويژگی‏های آن و تحوّلات تاريخی، موجوديت دولت را محصول زور آشكار قوی‏ترها بر ضعيفان می‏داند و انقياد زيردستان را نتيجه ستم زورمدارانه قوی‏ترها تلقی می‏كند.
غلبه گروهی بر گروهی ديگر يا قبيله‏ای بر ساير قبايل و قدرت رئيس قبيله وگروه پيروز باعث فرمانروايی او بر قبايل شكست خورده می‏شود و نتيجه غلبه،شكل گرفتن دولت و مشروعيت آن از طريق اجبار است. در اين بينش بايدبحث از عدالت و خير بودن دولت يا سعادت و آرامش و امنيّت، با توجّه به‏ساختار و تمايلات دولت زورمدار صورت گيرد، زيرا در اين انديشه كاربردزور برای دولت امری ضروری است و استقرار و بقای آن در گرو به‏ كارگيری زور است. براساس اين بينش همان‏گونه كه زور عامل استقرار دولت‏است، عامل زوال و انحطاط آن نيز می‏باشد، زيرا زور برتر، دولت‏ضعيف‏تر را از بين می‏برد. انديشه‏ های مربوط به تحوّل دولت از طريق زور و غلبه، ريشه در نگرش زورمدارانه به خاستگاه دولت دارد. در اين انديشه، ترس از زور مخالفان دولت، باعث به كارگيری زور بيشتر برای تداوم عمر دولت است.

3. نظريه ژنتيك

اين نظريه موجوديت دولت را حاصل گسترش طبيعی خانواده می‏داند. خانواده كوچك‏ترين و اوّلين نهاد اجتماعی است كه اجتماع بشری در آن عينيّت پيدا كرده است. گسترش خانواده، عامل اتّحاد خانواده‏ های هم خون و هم نژاد و در نتيجه گسترش اجتماع در سطح روستا و شهر می‏باشد. در اجتماع گسترده شهری و روستايی نياز به نهادها و قوانين اجتماعی متناسب با اجتماع گسترده است كه فرآيند تكامل اين نهادها، سبب شكل‏گيری دولت است. در اين انديشه گروه‏ های خويشاوندی پايه اتحادهای سياسی است و از همان سطح خرد خانواده، موضوع‏فرمانروايی و فرمانبری كه لازمه يك نهاد سياسی است شكل می‏گيرد. براساس اين انديشه، دو نظريه پدر سالاری و مادر سالاری، مطرح می‏شود، سؤال اصلی در اين دو نظريه اين است كه بنيان خانواده ابتدايی يا اصلی پدر سالاری است يا مادر سالاری.
با توجه به نظريه‏ های دولت پدر سالاری و مادر سالاری، نتيجه ‏ای كه به دست می‏ آيد اين است كه هيچ كدام از آنها در درك و فهم پيدايش واقعی دولت كمك نمی‏كند. اين نظريه‏ ها با تكامل خانواده سرو كار دارد، نه با خاستگاه دولت.(13)
به ‏نظر می‏رسد اساساً ارتباط دادن بحث خاستگاه دولت با خانواده، بحثی خارج از واقعيت و كارويژه دولت است، زيرا بين اقتدار موجود در خانواده با اقتدار موجود در دولت و كارويژه‏ های آن تمايز و تفاوت وجود دارد. مبنای اطاعت درخانواده عاطفی و طبيعی است و مبنای اطاعت در دولت براساس واقعيت محيطی‏ و اجتماعی است؛ اطاعت در خانواده ريشه در غريزه فطری انسانی دارد، ولی‏ اطاعت در دولت ريشه در انتخاب فرد دارد كه انتخاب او نيز از ناچاری و به دليل‏نياز به تعاون و همكاری محيطی است. به عبارت ديگر گستره نياز به دولت‏فراتر از ضرورت‏های موجود در سطح جمع خانوادگی است و همان‏گونه كه ‏در بحث از ضرورت زيست جمعی انسان در انديشه اخوان گفته ‏شد، اتحاد جمعی‏ انسان‏ها در گستره‏ای فراتر از خانواده انجام می‏گيرد، چون اجتماع انسان از ابتدا به قصد رفع حاجات و ضرورت‏های طبيعی و بهره‏ گيری از تخصص‏های جمعی است و لزوماً بايد فراتر از خانواده باشد، چون تنوع تخصص‏ها در بيرون از خانواده است.

4. نظريه طبيعی دولت

اين نظريه منسوب به ارسطوست، زيرا او منشأ پيدايش اجتماعات را طبيعی می‏داند. در ديدگاه او نيازها دو دسته فيزيولوژيك و جسمانی و غير فيزيولوژيك مانند عشق و محبّت عاطفی و اخلاق است. خانواده برای تأمين بخشی از نيازهای فيزيولوژيك انسانی به‏ وجود آمده است، خانواده نخستين اجتماع ضروری انسانی است كه به عقيده ارسطو نه از روی عمد و اراده بلكه به انگيزه طبيعی به وجود می‏ آيد.(14)
اين انگيزه همانند انگيزه طبيعی در ميان ساير جانوران و نيز گياهان است، امّا در ديدگاه ارسطو، نخستين اجتماعی كه از چندين خانه پديد آمده و دهكده نام دارد به قصد تأمين نيازهای روزانه به‏ وجود آمده و سرانجام از فراهم آمدن چندين دهكده، جامعه‏ ای به ‏نام شهر پديد آمده است. شهر جامعه‏ای است كه فراگيرنده همه جوامع است و خير برين را می‏جويد.(15) شهر در انديشه ارسطو، نقطه كمال و غايت جوامع ديگر بوده و وجود آن از برای به زيستن است.(16) بنابراين در نتيجه روند طبيعی گسترش خانواده، به خاندان تبديل می‏شود، خاندان‏ها روستا را به وجود می‏ آورند و اتحاد چند روستا سبب پيدايش دولت (پوليس) می‏شود. بنابراين دولت اوج تكامل روند طبيعی است كه با معاشرت غريزی زنان و مردان آغاز می‏شود.(17)
در انديشه ارسطو، انسان نيازمند زيست در شهر است و شهر پديده ‏ای طبيعی می‏باشد و انسان به حكم طبيعت، حيوانی اجتماعی است. انسان ضرورتاً بايد در شهر زندگی كند، زيرا در عقيده ارسطو، طبيعت هر چيز در كمال آن است و كمال اجتماع در شهر است و اساساً در انديشه او انسان خارج از شهر نمی‏تواند زندگی كند:
آن كس كه از روی طبع و نه بر اثر تصادف بی ‏وطن است، موجودی يا فروتر از آدمی است يا برتر از او، و به همان مردی ماند كه هومر در نكوهش او گفته است بی‏قوم و بی ‏قانون و بی‏ خانمان است.(18)
شهر در انديشه ارسطو، همان دولت است و ضرورت جامعه سياسی برای انسان ناشی از طبع حيوانی اوست.
وجه تمايز انسان از ساير موجودات، توان نطق و خرد اوست. اين توانايی به انسان امكان می‏دهد به تبادل نظر بپردازد و در زندگی عمومی شركت كند. درواقع به عقيده ارسطو، انديشه‏ های مشترك و قانون و عدالت در چارچوب دولت، مردم را به هم پيوند می‏دهد. اين، بنياد عقلی يا فلسفی دولت است.(19)
به ‏نظر می‏رسد در انديشه اخوان‏ الصفا نيز بايد خاستگاه عقلی و فلسفی دولت را در ضرورت طبيعی اجتماع و نيازمندی‏های طبيعی انسان جست‏وجو كرد، زيرا همان‏گونه كه در مباحث مربوط به انسان و اجتماع و سياست بيان شد، از ديدگاه اخوان‏ الصفا مبنای شكل‏گيری اجتماع انسانی، فراوانی نيازها و تعدّد صنايع و ناتوانی انسان در برآوردن همه نيازهايش به‏ طور فردی است، لذا مدينه و قريه محل اجتماع گروه‏ های زيادی از مردمان است كه هدف آنها تعاون و مددرسانی به يكديگر است. از طرف ديگر منشأ سياست در انسان ارضای نياز رياست‏طلبی اوست كه برای اصلاح موجودات و تلاش جهت بقای آنها در بهترين صورت و شكل ممكن و كامل‏ترين غايت‏ هاست.
رسيدن به كمال غايت انسان و حتّی موجودات، نيازمند نهادی سياسی و اجتماعی است كه دولت تجلّی آن است، زيرا دولت فراتر از خانواده است و تنوّع و كثرت صنايع و نيازها در آن وجود دارد. دولت ايده ‏آل، اجتماع سياسی در مدينه فاضله است كه در آن، تدبير هم براساس سياست جسمانی و هم سياست روحانی صورت می‏گيرد و در مدينه جائره، تدبير ناقص وجود دارد. بنابراين به ‏نظر می‏رسد منشأ دولت در انديشه اخوان نيز ضرورت طبيعی حيات اجتماعی انسان است. امّا اين نهاد كامل اجتماعی اگر براساس فضيلت‏های الهی كه مخصوص اخيار و فضلاست به‏ وجود آيد، دولت كامل است و اگر براساس تمايلات جسمانی شكل گيرد، اجتماع ناقص است و تشكيل مدينه جائره را می‏دهد. به عبارت ديگر دولت كه مظهر اجتماع سياسی انسان است، ناشی از ضرورت‏ها و نيازهای طبيعی انسان (مادّی و روحانی) است، ولی ويژگی‏های آن اجتماع، گاهی الهی و گاهی غير الهی است.

5. نظريه قرارداد اجتماعی

يكی از نظريه‏ های مهمّ در مورد دولت و خاستگاه آن، نظريه «قرارداد اجتماعی» است كه زمانی بر انديشه سياسی اروپا مسلط بود. نظريه ‏پرداز اين انديشه، هابز فيلسوف معروف انگليسی در قرن هفدهم ميلادی است كه در كتاب لوياتان آن‏را مطرح كرده است.
لوياتان غولی افسانه‏ای است كه تورات از آن نام برده است. هيچ موجودی به بزرگی و قدرت اين غول وجود ندارد و كسی را در مقابل آن يارای ايستادگی نيست، هابز دولت را نظير اين غول تصوّر كرده است. نظريه قرارداد اجتماعی در اساس برای محدود كردن قدرت اين غولِ دارای قدرت نامحدود به وجود آمد. در انديشه هابز، شرط قطعی و نهايی حصول سعادت، قدرت است؛ ثروت و مقام علمی و افتخار، چيزی جز اَشكال مختلف قدرت نيستند. در نهاد انسان يك ميل ابدی و غيرمنقطع به قدرت وجود دارد كه جز با مرگ او قطع نخواهد شد.(20)
در ديدگاه هابز، همنوعان انسان‏ها رقيبانی به مانند خود او حريص به قدرت هستند، هر انسانی از نظر قدرت با انسان ديگر مساوی است و ضعيف‏ترين افراد هم نيروی كافی برای كشتن قوی‏ترين افراد را دارد، خواه به حيله و نيرنگ خواه از طريق اتحاد با اشخاصی كه در معرض تهديد همان خطر هستند. نتيجه رقابت، عدم اعتماد متقابل، حرص به قدرت و پيروزی و درگير شدن در جنگی دايمی بين هر فرد و فرد ديگر و يا همه عليه يكديگر است، جنگ يعنی نه تنها انجام دادن زد و خورد بلكه ميل و اراده زد و خورد، مادام كه اين ميل وجود دارد، جنگ نيز وجود خواهد داشت و صلحی نخواهد بود و انسان گرگی است برای انسان.(21) در سايه ترس از انقراض نوع بشر، بر انسان لازم است خود را از اين وضع خارج سازد، لذا به تدبير عقل و انگيزه درونی ترس از مرگ، صلح شايسته‏ ای را كه بتوان براساس آن با ساير مردم توافق كرد، به انسان تلقين می‏نمايد.(22) هابز مواد اين پيمان صلح را قوانين طبيعی ناميده است.
انديشه قرارداد علاوه بر تبيين ابزار محدوديت قدرت، بيانگر ماهيت آن و اقتدار سياسی نيز هست. براساس نظريه قرارداد اجتماعی، دولت محصول كوشش سنجيده انسان است و اقتدار خود را از رضايت مردمی می‏گيرد كه در زمان‏های دور تاريخی از راه قرارداد اجتماعی خود را به ‏صورت هيأتی سياسی سازمان داده است. درباره شرايط اين قرارداد، هر يك از متفكران نظر متفاوتی دارند: به گمان برخی، اين قرارداد تنها ايجادگر نهاد جامعه مدنی بود، در حالی كه برخی ديگر آن‏را يك قرارداد حكومتی ميان فرمانروايان و فرمانبرداران می‏دانند، عده‏ای عقيده دارند كه طرف‏های اين قرارداد اجتماعی فقط افرادی بودند كه در وضع طبيعی زندگی می‏كردند و فرمانروا طرف آن نبوده و گروهی معتقدند كه طرف‏های آن از يك سو مردم و از سوی ديگر فرمانروا بوده است.(23)
به‏ طور خلاصه رضايت و حاكميت مردمی، دو ويژگی اساسی نظريه قرارداد است. جوهر انديشه رضايت اين است كه هيچ‏كس مجبور نيست كه از قدرتی سياسی حمايت يا اطاعت كند مگر آن‏كه شخصاً به آمريت آن رضايت داده باشد و هرگونه اطاعت و تعهدی در قبال قدرتی سياسی مبتنی بر خواست و اراده آزاد است. توافق و رضايت شيوه‏ای برای حراست از فرد در مقابل حكومت است و حكومت نيز در واقع برای دفاع و حمايت از مصالح همه شهروندان برپا شده است.(24) مفهوم حاكميّت مردمی در انديشه قرارداد، وجود واحدهای سياسی واجد حاكميت و مستقل از شهرياران است. براساس اين نظريه، قدرت سياسی را مردم به شهريار می‏بخشند.
در انديشه‏ های دينی، اعمّ از انديشه‏ های كلاسيك ارباب كليسا و انديشه‏ های دينی فلاسفه اسلامی، نشأت گرفتن دولت و حكومت و حاكميت به مفهوم قرارداد، مورد قبول و پذيرش نيست، زيرا منشأ دولت در اين انديشه‏ ها سلسله مراتبی است كه از خداوند شروع می‏شود و به حاكميت و اقتدار نهاد سياسی كه متكفّل تدبير امور است می‏رسد. تدبير و سياست دولت بايد مفهومی از اراده عالی‏ترين سطح سلسله مراتب باشد، بنابراين دولت تجلّی عالی‏ترين نهاد سلسله مراتب است.
بينش فكری اخوان‏ الصفا نيز مبتنی بر انديشه سلسله مراتبی است. در انديشه آنان دولت به عنوان مظهر اجتماع عالی و فراتر از خانواده، ريشه در رفع ضرورت‏های طبيعی افراد بشر دارد، ولی به‏ عنوان نهاد اجتماعی كه متكفّل اجتماع عالی است، بايد پيرو اصول و قواعدی باشد كه از شرع ريشه می‏گيرد و مفاهيمی مانند عدالت و سعادت، دايره اختيارات آن را محدود می‏كند، نه قرارداد و رضايت مردم، يعنی محدوديت قدرت حاكم و فرمانروا در انديشه قرارداد، از واگذاری قدرت به فرمانروا از سوی مردم و رضايت آنان به دست می‏ آيد. دولت دينی با محور قرار دادن عدالت، ضرورتاً دايره اختياراتش محدود می‏شود، در عدالت دينی ضرورتاً مفهوم رضايت، آزادی، امنيّت و رفاه نهفته است و نظام سلسله مراتبی به اين مفهوم، استبداد مطلق و مخالف با آزادی و امنيّت عمومی و رفاه نيست. امروزه جذّابيت و درخشش انديشه قرارداد در اين است كه با نهاد سازی لازم به برخی از حقوق شهروندان جامه عمل پوشانده است و به‏ طور نسبی ابزار مهمی برای تحديد قدرت به شمار می‏رود، گرچه نتيجه مطلوب اصحاب قرارداد هنوز به دست نيامده است.
به نظر می‏رسد برای تحقق عدالت كه در نظام دينی بر آن تأكيد می‏شود، ايجاد نهادهای اجتماعی امری لازم و ضروری است. مشكل نظام‏های دينی و به ويژه نظام‏های سياسی تاريخ اسلام كه نوعاً با فساد سياسی - جز دوره محدود خلافت نبی(ص) و خلافت خلفای دوره اوّل تاريخ اسلام - همراه بوده ‏اند، فقدان نهادهای اجتماعی برای تحقّق عدالت است. امروزه با بهره‏ گيری از تجربه غرب كه از انديشه قرارداد به ايجاد نهادهای سياسی و اجتماعی دست زده و تجربه نسبی حكومت مردمی را به‏ دست آورده است، در نظام‏های دينی نيز اين امری لازم و ضروری است.
مشكل جهان اسلام در حال حاضر و حتّی در گذشته، فقدان نهادهای اجتماعی در راستای تحقّق عدالت است. با ايجاد دولتی كه منشأ آن عدالت باشد، می‏توان حزب، ارتش، گروه‏بندی‏های اجتماعی و ساير نهادهای لازم حكومتی ايجاد كرد كه ضمن تحقّق بخشی به آرمان دينی، رضايت و حاكميّت مردمی را نيز تحقق ببخشد. اين انديشه در واقع نوعی نوانديشی در عرصه انديشه سياسی است كه به ويژه در مقطع كنونی كه درخشش و جذابيّت نهادهای سياسی و اجتماعیِ قرارداد اجتماعی، در غرب طرفداران زيادی را برای آن عرصه انديشه به وجود آورده، می‏تواند الگوی فكری مناسب و كارسازی باشد، در اين جهت می‏توان از تجربه تمدن غرب نيز بهره جست. به عبارتی هدف ايجاد جامعه اسلامی است و لازمه اين جامعه، وجود دولتی در راستای آن می‏باشد و مهم اين است كه برای آن جامعه بايد راه كارهای متناسب را جست‏وجو كرد. آنچه در اين راهبرد سياسی، بايد ملاك عمل قرار گيرد تدبير اجتماعی دين يعنی عدالت است، ضرورتاً در اين راهبرد سياسی، تغيير ساختارهای فكری موجود مسلمانان بايد مدّ نظر قرار گيرد، زيرا در واقع جوامع اسلامی در يك تحيّر و سرخوردگی به سر می‏برند، تحيّر از وضعيت نابه ‏هنجار سياسی مسلمانان و سرخوردگی از تجربه بد عمل سياسی مسلمانان پيشين در تاريخ اسلامی.
برای از بين بردن تحيّر و ايجاد اميد، راه حلْ پيوستن به انديشه اصحاب قرار داد يا افتخار متعصّبانه به پيشينه تاريخی نيست، بلكه مهم نوانديشی سياسی و اجتماعی است. در اين نوانديشی، با خرد سياسی آميخته با نگرش دينی، ضمن توجّه به واقعيت‏های محيطی، انديشه دينی را بايد احيا كرد و ابزار تحقّق آن‏را بايد به كار بست.
به ‏نظر نگارنده، عامل تحيّر و سرخوردگی سياسی فقدان عدالت است و با واقع‏انديشی بايد اين انديشه سياسی مهمّ را ملاك عمل قرار داد و آن در صورتی عملی است كه نهادهای سياسی كارآمد ايجاد شده باشند. عالی‏ترين نهاد سياسی كارآمد، دولت است كه بايد جميع ابزارهای قدرت‏يابی و نيز تحديد قدرت را در آن تعبيه كرد. در انديشه عدالت به‏ عنوان خاستگاه عمومی دولت دينی، دولت ضمن برخورداری از نهايت قدرت، قدرتش محدود است. فزونی قدرت آن به دليل چهارچوبه كاری آن است كه عدالت باشد و تحديدكننده قدرت آن نيز همان عدالت است كه مانعی در برابر فزون‏طلبی و فساد سياسی دولت به شمار می‏رود.
در انديشه اخوان‏ الصفا نيز به عدالت به عنوان مهم‏ترين ركن برای نظام سياسی توجّه شده است. در رسائل اخوان عامل اصلی فساد سياسی، ظلم و خروج از چهارچوب عدالت دانسته شده كه زوال و انحطاط دولت را در پی دارد. برقراری عدالت، راهبرد سياسی آنان برای اداره جامعه عاری از فساد سياسی است.
ملاك تقسيم دولت به دو دسته دولت‏های خير و شرّ در انديشه اخوان‏ الصفا برگرفته از هدف آنان برای تحقّق عدالت و يا عدم تحقق آن است. نظام سياسی مورد نظر آنان، خلافت است كه خليفه، نبیّ يا جانشين اوست. سلطنت ملوك و شهرياران، شكل ديگر از نظام سياسی است كه در رسائل ‏اخوان‏ الصفا از آن سخن به ميان آمده است، لذا از انواع دولت و خلافت و امامت و سلطنت كه برگرفته از رسائل ‏اخوان‏ الصفاست در ادامه فصل سخن خواهيم گفت.

 


پی نوشت ها

________________________________________
1. عالم عبدالرحمن، بنيادهای علم سياست، ص 134.
2. همان.
3. همان، ص 135.
4. همان، ص 138.
5. موسی نجفی، تأملات سياسی در تاريخ تفكر اسلامی (مجموعه مقالات)، ص 44.
6. ر. ك: همان، ص 52 - 54.
7. برای مطالعه بيشتر نگاه‏كنيد به: عبدالرحمن عالم، بنيادهای علم‏سياست؛ حشمت‏اللَّه عاملی، مبانی‏علم‏سياست.
8. عبدالرحمن عالم، بنيادهای علم سياست، ص 163.
9. همان.
10. همان، ص 164.
11. همان.
12. برای تفصيل بيشتر نگاه كنيد به: همان؛ آندرو وينسنت، نظريه‏ های دولت، ترجمه حسين بشيريه؛ موسی نجفی، تأملات سياسی در تاريخ تفكر اسلامی.
13. عبدالرحمن عالم، بنيادهای عالم سياست، ص 179.
14. به نقل از: ارسطو، سياست، ترجمه حميد عنايت، ص 5.
15. همان.
16. همان.
17. عبدالرحمن عالم، بنيادهای علم سياست، ص 179.
18. ارسطو، سياست، ترجمه حميد عنايت، ص 5.
19. عبدالرحمن عالم، بنيادهای علم سياست، ص 180.
20. حشمت‏اللَّه عاملی، مبانی علم سياست، ص 283.
21. همان.
22. همان.
23. عبدالرحمن عالم، بنيادهای علم سياست، ص 181.
24. آندرو وينسنت، نظريه‏ های دولت، ترجمه حسين بشيريه، ص 168.


 



 

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)

پیام هفته

همکاری با نفوذیان خائن و اختلاس‌گران بی دین
قرآن : لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ کامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ ما يَزِرُونَ (سوره نحل، آیه 52)ترجمه: تا روز قیامت بار گناهان خود را تمام بردارند ، و [ نیز ] بخشی از بار گناهان کسانی را که ندانسته آنان را گمراه می کنند. آگاه باشید ، چه بد باری را می کشند.حدیث: و ایما داع دعی الی ضلالة فاتبع علیه، فان علیه مثل اوزار من اتبعه، من غیر ان ینقص من اوزارهم شیئا!: (مجمع‌البیان، ج6، ص 365)ترجمه: ... و هر کس دعوت به ضلالت کند و از او پیروی کنند همانند کیفر پیروانش را خواهد داشت، بی آنکه از کیفر آنها کاسته شود.

ادامه مطلب

موسسه صراط مبین

HTML 5نشانی : ایران - قم
صندوق پستی: 1516-37195
تلفن: 5-32906404 25 98+

پست الکترونیکی: این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید