بخش دوم؛فصل چهارم: آسيب‏شناسى سياست از ديدگاه اسلام‏

  • شنبه, 16 فروردين 1393 16:06
  • منتشرشده در سياست چيست
  • بازدید 2743 بار

فصل چهارم: آسيب‏شناسى سياست از ديدگاه اسلام‏

مراد از «آسيب‏شناسى سياست». بررسى مجموعه‏اى از آفات و موانع است كه در حوزه‏ى سياست باعث كندى يا متوقف نمودن حركت جامعه به سوى تحقق اهداف مطلوب مى‏شود.
از مهمترين آفات و موانع سياست‏مدارى مى‏توان به موارد زير اشاره كرد


1) قدرت‏

بر اساس ديدگاه غربی، هر شخصی يا گروهی كه قدرت را در دست بگيرد، فاسد می‏شود؛ يعنی قدرت «فساد» می‏آورد. حال سؤالی كه مطرح است اين است كه كدام قدرت برای سياست‏مدار فساد می‏آورد؟ در جواب بايد گفت، رهبر يك جامعه قبل از اينكه به قدرت برسد، بايد به تقوی و عبوديت در پيشگاه خداوند رسيده باشد و زمانی كه حاكم شد، بايد هميشه و در همه حال احساس حضور در پيشگاه خداوند كند و خداوند را شاهد بر اعمال خود بداند.
نمونه‏ی قدرتی كه همراه خود فساد نياورد، حكومت پيامبر و امامان (ع) بود.
پيامبر درحالی‏كه قدرتمندترين مرد جزيرة العرب بود و همه گوش به فرمان او بودند، در آخرين ساعات عمر خود در مسجد حاضر می‏شود و از توده‏ی بی‏نام و نشان مردم می‏خواهد كه اگر كسی حقی بر او دارد يا ببخشد يا قصاص كند.
بنابراين، هرگاه قبل از واگذاری قدرت به فردی توجه به خدا و بندگی او ملاك قرار گيرد، قدرت هيچ گاه فساد نخواهد آورد.

2) استبداد

استبداد به معنی «خودرأی بدون» است. از نظر عبد الرحمن كواكبی، استبداد «تصرف كردن حقوق يك نفر يا يك جمع يا يك ملت بدون ترس از بازخواست» «1» است. به عبارت ديگر كسی كه به قدرت می‏رسد، احتمال دارد فرد مستبدی باشد يا اينكه به واسطه ‏ی حكومت به خواست مردم توجه نكند و به هر چه كه خود می‏انديشد عمل كند. از ويژگی‏های يك حاكم با سياست‏مدار مستبد اين است كه:
الف) در برابر كارهای خود نسبت به ديگران پاسخگو نيست؛ يعنی هيچ قاعده و قانونی كه بر اساس آن وی ناگزير به پاسخگويی در برابر اعمالش باشد وجود ندارد.
ب) كسب قدرت او به شكل غير قانونی و از راه زور و غلبه انجام می‏شود.
ج) حد مشخصی برای اعمال قدرت و قانونی برای جانشينی او وجود ندارد.
د) قدرت را برای منافع خود از راه وحشت و ترور اعمال می‏كند.
ه) مردم به علت ترس از او و زوری كه در جامعه اعمال می‏كند، از او اطاعت می‏كنند.
بنابراين فرد مستبد، به رأی و خواست ديگران احترام نمی‏گذارد و در امور اجتماعی نيز با مردم مشورت نمی‏كند و تنها به نظر و خواست خود اهميت می‏دهد و اين امر باعث می‏شود كه فرد سياست‏مدار نتواند هدايت صحيح جامعه را به سوی تعالی و تكامل مادی و معنوی دنبال كند. پس استبداد باعث لغزش انديشه و سقوط در پرتگاه ارا و اعمال نادرست شده و زمينه‏ ی سقوط كلی يك جامعه يا حكومت را فراهم می ‏آورد.

3) اقتدار ناتوان يا نفوذپذيری‏

مراد از «اقتدار ناتوان» اين است كه فردی به ظاهر قدرت دارد، امّا در عمل تابع ديگران بدوه و قدرت تصميم‏گيری مستقل ندارد. در واقع اين آفت، نقطه‏ی مقابل استبداد است و به كسی نسبت داده می‏شود كه تحت سيطره‏ی فكری و عملی ديگران بوده و رأی و نظر خود را بی‏ارزش می‏پندارد.
آفت نفوذپذيری به اندازه‏ای پيچيده و خطرناك است كه اگر از آن جلوگيری نشود، امكان تحريف وحی الهی نيز وجود دارد. قرآن در سوره‏ی نساء آيه‏ی دوازدهم، ضمن هشدار به پيامبر اسلام دراين‏باره می‏فرمايد كه تنها عامل مصونيت آن بزرگوار از اين آفت، فضل و رحمت خداوند است؛ زيرا توطئه ‏گران تلاش بسياری می‏كردند تا در رأی پيامبر اسلام نفوذ كرده و آن حضرت را وادار كنند تا تصميمی نادرست بگيرد؛ كه البته موفق هم نشدند. يكی از ايرادهايی كه امام علی (ع) به خليفه‏ی سومداشت، همين مسئله بود كه چرا اراده‏ی ديگران خليفه‏ی سوم را اداره می‏كند و افرادی همچون مروان بن حكم بر او سيطره دارند.
پس از پيری و درگذشت عمر، زمام خودرا به مروان مسپار و اجازه نده كه او تو را به هر سو كه می‏خواهد بكشاند. «2»

4) آفات و بيماری‏های اخلاقی‏

در روايتی از پيامبر اكرم (ص) آمده است كه شايسته نيست زمامداری از زمامداران جامعه‏ی اسلامی، دارای سه ويژگی خشم، كينه و حسد باشد.
همين‏طور از امام علی (ع) نقل شده است كه:
سزوار نيست كه شخصی حريص پيشوای مسلمانان شود؛ چرا كه چنين كسی در اموال ايشان طمع خواهد كرد. «3»

اين روايات در واقع هشدار به جامعه‏ی اسلامی است كه در انتخاب سياست‏مدار، كسی را در نظر بگيرند كه شايسته‏ی امانتداری باشد؛ يعنی اشخاصی را برگزينند كه به بيماری‏هايی مانند خشم، كينه، حسد، طمع و تجمل‏گرايی مبتلا نباشند؛ زيرا تجمل‏گرايی باعث می‏شود كه سياست‏مدار نتواند به درستی عدالت را در جامعه برقرار كند و خود هميشه به دنبال چيزی برتر و والاتر باشد.
همين‏طور سياست‏مدار نبايد به دنبال هوس و خواهش نفسانی خود باشد؛ زيرا اين گونه اعمال باعث می‏شود سياست‏مدار از راه خدا و از مسير حق و عدالت خارج شود. در روايتی از امام علی (ع) آمده است:
كسی شايسته‏ی امامت است كه با چيزی از امور دنيوی سرگرم نمی‏شود. «4»
مراد از سرگرمی، لهو و لعب است، نه سرگرمی‏های مثبتی مانند ورزش و تفريح سالم.

5) ظلم‏

ظلم به معنای انحراف از جايگاه واقعی امور، در عقيده و اخلاق و عمل است. يكی از آفاتی كه ممكن است سياست‏مدار به آن مبتلا شود، ظلم است؛
اگرچه حاكمی كه ظلم می‏كند، بنا بر سوره‏ی بقره آيه يكصد و بيست و چهار، شايسته‏ی رهبری نخواهد بود:
 «لاينال عهدي الظالمين».
عهد من به ظالمين تعلق نمی‏گيرد.
امام رضا (ع) در تفسير اين آيه می‏فرمايد:
اين آيه رهبری همه‏ی ستمگران را تا روز رستاخيز باطل ساخته و رهبری را ويژه‏ای انسان‏های پاك و شايسته ‏ای گرداند. «5»

بنابراين در جامعه‏ی اسلامی، سياست‏مدار كسی است كه نه تنها حقوق انسان را، بلكه به حق ناتوان‏ترين جنبندگان نيز تجاوز نمی‏كند.
امام علی (ع) فرموده‏ اند:
به خدا قسم اگر اقاليم هفتگانه‏ی جهان را با هر چه زير آسمان آنهاست به من بدهند و در مقابل آن از من بخواهند كه به نافرمانی از خدا، پوست جويی را از دهان مورچه‏ای درآورم، چنين نخواهم كرد.
امروزه واژه‏ای ظلم را به معنی «خشونت» نيز به كار می‏برند و آسيب وجود خشونت را گاهی امر ضد اخلاقی بر می‏شمارند. سياست‏مدار نبايد از نظر اخلاقی فردی خشن و خشونت‏طلب باشد؛ زيرا اين امر مشكلات و بحران‏های زيادی را برای او و جامعه ايجاد می‏كند. گاهی خشونت را يك امر سياسی می‏دانند؛ در اين صورت، خشونت ابزاری است برای افزايش امنيت داخلی سياست‏مدار و افزايش نارضايتی مردم از جامعه و حكومت. در هر صورت امر خشونت برای سياست‏مدار يك آفت جدی محسوب شود.

جمع‏ بندی‏
همان‏طور كه گفته شد، مهمترين آفات و موانعی كه به علت آن‏ها يك حاكم يا رهبر يا سياست‏مدار در عرصه‏ی اجتماع نمی‏تواند به وظيفه‏ی خود عمل كند و ضعف و ناتوانی او و حكومت را در پی دارد، عبارتند از:
1) قدرت‏
2) استبداد
3) اقتدار ناتوان يا نفوذپذيری‏
4) آفات و بيماری‏های اخلاقی‏
5) ظلم‏

 

پی نوشت ها


 (1). آقابخشی و ديگران، فرهنگ علوم سياسی، پيشين، ص 103.
 (2). نهج البلاغه، خطبه 164.
 (3). همان، خطبه 164.
 (4). بحار الانوار، 25/ 164.
 (5). كافی، ج 1، شماره 1/ 199.

 

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)

پیام هفته

مبارزه با فساد
آیه شریفه :  وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ ( سوره بقره ، آیه 205)ترجمه :  و خداوند فساد و تباهی را دوست ندارد.روایت : امام حسين عليه ‏السلام : لايَحِلُّ لِعَينٍ مُؤمِنَةٍ تَرَى اللّه‏َ يُعصى فَتَطرِفَ حَتّى تَغَيِّرَهُ. (الأمالى ، طوسى ، ص 55)ترجمه : امام حسين عليه ‏السلام :بر هيچ چشم مؤمنى روا نيست كه ببيند خدا نافرمانى مى‏شود و چشم خود را فرو بندد ، مگر آن كه آن وضع را تغيير دهد .

ادامه مطلب

موسسه صراط مبین

نشانی : ایران - قم
صندوق پستی: 1516-37195
تلفن: 5-32906404 25 98+

پست الکترونیکی: این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید