فصل سوم‏؛ اسلام و حكومت

فصل سوم؛ ‏اسلام و حكومت

 

پيامبر و دولت اسلامى‏

 

در بررسی رابطه اسلام و حكومت، و نقش دولت در يك جامعه مبتنی بر قوانين اسلام، از سيره و روش زندگی پيامبر اسلام نيز می‏توان كمك گرفت، و با مطالعه دوران پيامبری آن حضرت، و شعاع تأثيرش در دولت اسلامی، به تصور روشنی از نگرش اسلام در اين موضوع دست يافت.

می‏دانيم كه قبل از طلوع اسلام بر جزيرة العرب، در حجاز حكومت و دولتی وجود نداشته است، و اعراب بدوی تابع حكومتی نبوده و نظم سياسی خاصی بر زندگی آن‏ها استقرار نداشته است. زندگی اجتماعی آنان، بر محور قبايل شكل می‏گرفت و هر قبيله، در اثر پيوندهای خويشاوندی و يا روابط خاص ديگری تشكيل می‏شد.

منطقه حجاز، چندان از مزايای فرهنگی و اجتماعی محروم بود كه به قول گوستاولبون «جهانگيران بزرگ از ايران، روم و يونان، كه تمام دنيا را زير و رو نموده بودند، كم‏ترين توجهی به آن نداشتند.» البته اطراف جزيرة العرب و مناطق خوش آب و هوای عربستان، در تحت نفوذ يكی از دولت‏های ايران، روم و حبشه بودند. شرق و شمال شرقی تحت نفوذ ايران، شمال غربی تابع روم، و جنوب تحت سيطره حبشه قرار داشت و در آن‏ها دولت‏های وابسته‏ ای حكومت می‏كردند.

يكی از نويسندگان عرب، اوضاع سياسی حجاز را در آن عصر، چنين تبيين می‏كند:آن‏ها از هيچ‏ يك از حكومت‏هايی كه ما می‏شناسيم، برخوردار نبودند، لذا از مزايای حاكميت دولت، مثل تشكيلات قضايی و سازمان امنيّتی و انتظامی محروم بودند. هر قبيله و عشيره‏ای، گروهی جدا و مستقل به حساب می‏آمد، و از هيچ مركزيت و قدرتی تبعيّت نمی‏كرد.

اين نويسنده، سپس به پيمان «حلف الفضول» اشاره می‏كند كه فقط پنج قبيله از قريش در آن شركت نمودند و متعهد شدند كه از مظلومان حمايت نمايند. وی اين ماجرا را شاهدی بر عدم حاكميت سياسی در مكّه می‏شمارد و اضافه می‏كند:

در اثر عدم استقرار يك نظام سياسی بود كه قبايل مختلف برای قراردادن حجر الاسود در جای خود، در خانه خدا، به نزاع پرداخته، و بالأخره به حكم «محمد امين» راضی شدند.

 

پيامبر اسلام، مؤسس دولت اسلامی‏

با ظهور اسلام در مكّه، و پس از گسترش دعوت پيامبر و هجرت به مدينه، دولت اسلامی به وسيله پيامبر اسلام، تأسيس گرديد و آن حضرت، علاوه بر آموزش و تربيت، شخصا سرپرستی و رهبری جامعه اسلامی را به عهده گرفت و به اداره نظام اجتماعی مسلمين در بخش‏های مختلف قضايی، فرهنگی، سياسی، نظامی و اقتصادی پرداخت. «3» اين مسئله، از نظر آيات قرآن و شواهد تاريخی، چندان واضح و آشكار است كه حتی شرق‏شناسان غير مسلمان نيز- تا حدودی با تاريخ اسلام‏ آشنا شده‏اند- بدان تصريح كرده‏ اند.

دانشمند ايتاليايی، فل لينو می‏گويد:حضرت محمد صلّی اللّه عليه و آله و سلّم در يك زمان، دين و دولت را پايه‏گذاری كرد و گستره اين دو، در دوران زندگی‏اش، هم‏سان بود.

و به تعبير توماس ارنولد:پيامبر اسلام، پيشوای دين و رئيس دولت بود.

و به عقيده ستروتمان:اسلام پديده‏ای دينی و سياسی است؛ زيرا بنيان‏گذار آن، علاوه بر نبوت، حكومت را نيز در دست داشت و به شيوه حكومت‏داری كاملا آگاه بود.

براساس اعتقاد مسلمانان، پيامبر اسلام در جامعه اسلامی دارای سه نقش است:

الف) نبوت و رسالت؛ يعنی تبليغ احكام و قوانين الهی.

ب) ولايت؛ يعنی رهبری سياسی و اجتماعی. و البته مديريت جامعه و اداره نظام اجتماعی، غير از بيان احكام است.

ج) قضاوت و داوری.

اين بينش، هر چند در طول تاريخ تفكر اسلامی، مورد قبول قرار گرفته است، ولی در يك قرن اخير، و پس از سرايت شعار «جدايی دين از سياست» از غرب به جوامع اسلامی، برخی از مسلمانان، وحدت رهبری دينی و سياسی را حتی در مورد پيامبر اسلام مورد ترديد و انكار قرار دادند. و مسئوليت حضرت را به «تبليغ احكام دين» منحصر و محدود ساختند.

از جمله طرفداران و مروّجان اين طرز فكر در جهان تسنّن، علی عبد الرزاق است. او كه زاده مصر و فارغ التحصيل الازهر است، در سال 1925، كتاب «الاسلام و اصول الحكم» را برای اثبات اين‏كه «حكومت، از اركان شريعت نبوده، و در اسلام‏

سياست از دين جدا است، لذا ملت‏های مسلمان در اين عصر بايد ارباب دين را از دخالت در سياست باز دارند»، منتشر ساخت.

او در اين كتاب، هر چند نمی‏تواند اقدامات حكومتی پيامبر را در رهبری جنگ‏ها و نصب قضات و جمع‏آوری صدقات، ناديده بگيرد و آن‏ها را انكار نمايد، ولی در عين حال می‏گويد: همه اين‏ها كارهايی برای اداره شئون دنيوی مسلمانان بوده و به اين جهت، خارج از دايره رسالت در دعوت اسلام قرار داشته است. ازاين‏رو، گفته ابن خلدون كه «در اسلام، سلطه دينی با سلطه سياسی درهم می‏آميزد»، سنديت شرعی ندارد و با طبيعت اسلام مغير است.

عبد الرزاق برای اثبات اين‏كه تشكيل حكومت و اداره دولت، از حدود رسالت الهی پيامبران خارج است و پيامبر اسلام، فراتر از رساندن وحی الهی به مردم، و در جهت دخالت‏های سياسی، هيچ‏گونه مسئوليت آسمانی و خدايی نداشته است، به اين آيات استشهاد می‏كند.

و من يطع الرسول فقد اطاع الله، و من تولّی فما ارسلناك عليهم حفيظا؛ هركس از پيامبر فرمان برد، از خدا فرمان برده است؛ و هر كه روی گردانيد، تو را نگاه دارنده آنان نفرستاديم.

قل لست عليكم بوكيل؛ بگو: بر شما وكيل نيستم.

و ما انا عليكم بوكيل؛من بر شما وكيل نيستم.

فان اعرضوا فما ارسلناك عليهم حفيظا ان عليكم الّا البلاغ؛ اگر روی گرداندند، تو را نگاهدارنده ايشان نفرستاديم، و بر تو جز رساند پيام ما وظيفه‏ای نيست.

فذكر انما انت مذكر لست عليهم بمصيطر الّا من تولی و كفر فيعذّبه الله العذاب الاكبر؛ پند ده كه تو تنها پنددهنده‏ای، و بر آنان سلطه‏ای نداری، مگر آن كس كه روی گردانيد و كافر شد، پس خدا او را عذابی بزرگ خواهد داد.

و اطيعوا الله و اطيعوا الرسول فان توليتم فإنما علی رسولنا البلاغ المبين؛ خدا را فرمان بريد، و پيامبر را اطاعت كنيد، و اگر روی برگردانديد، بر پيامبر ما فقط رساندن آشكار است.

و ما ارسلناك عليهم وكيلا؛ و ما تو را وكيل بر آن‏ها نفرستاديم.

وی در پايان اضافه می‏كند: از نظر قرآن، حضرت محمّد صلّی اللّه عليه و آله و سلّم هيچ حقی بر امت خود، غير از حق رسالت ندارد، درحالی‏كه برای حكومت، به حق ديگری بر مردم نياز است:

ان انا الّا نذير و بشير لقوم يؤمنون.

انما انت نذير و الله علی كل شی‏ء وكيل.

انما انت منذر، و لكل قوم هاد.

نمونه افكار عبد الرزاق، در ديگر جوامع اسلامی نيز بروز كرده است؛ مثلا يكی از نويسندگان دانشگاهی، پس از اين‏كه هدف بعثت انبيا را به آخرت و خدا، منحصر می‏سازد، می‏گويد:حضرت رسول صلّی اللّه عليه و آله و سلّم و امامان عليهم السّلام مانند هر انسان و بندگان مؤمن، علاوه بر وظايف رسالت و امامت، معلّم و مصلح و موظف به خدمت و اعمال صالح بودند و می‏بايستی به مصداق «و لمكم فی رسول الله اسوة حسنة» الگو و نمونه باشند. بنابراين، در كنار وظايف نبوت و سوق دادن به خدا و آخرت، هرجا كه عهده‏دار كاری برای زندگی شخصی يا عمومی شده‏اند، به اصلاح و آموزش مردم و به دعوت به خير يا امر به معروف و نهی از منكر نيز پرداخته، به عنوان انسان مسلمان، مبادرت به خدمت و تربيت هم‏نوعان كرده‏اند. تعليماتی كه از اين نظرها داده‏اند، در عين ارزنده و ممتاز بودن، جزء دين و شريعت حساب نمی‏شودو مشمول «ان هو الّا وحی يوحی» نمی‏گردد.

همين نويسنده، در ادامه می‏نويسد:دلايل و قراينی كه طرفداران ادغام دين و سياست و يكی بودن نبوت و حكومت، اقامه می‏كنند، متعدد است. مهم‏تر از همه، استنادی است كه به زمامداری پيامبر گرامی به لحاظ دينی، سياسی، اداری و قضايی، در ده سال مدينه می‏نمايند ... (ولی) وقتی به قرآن نگاه می‏كنيم، می‏بينيم: احراز حكومت يا سلطنت از طرف خاتم الانبيا و بعضی از پيغمبران يهود، عموميّت به همه پيامبران نداشته و با توجه به تعداد كثير انبيای غير حاكم، يك امر استثنايی محسوب می‏شود، و اصولا نبوت و حكومت، دو امر يا دو شغل كاملا مجزا و متفاوت با دو منشأ يا دو مبنای مختلف غير قابل تلفيق در يكديگر بوده؛ آن‏جا كه پای دين و رسالت در ميان است قانون «و الله اعلم حيث يجعل رسالته» حاكم بوده، انبيا حتی حق دخالت دادن دانش و تجربه و تصميم خودشان را هم نداشته و دهان به كلامی می‏گشودند كه وحی الهی، كليات و جزئيات آن‏را پيشاپيش ترسيم نموده، لحظه‏به‏لحظه رهبری‏شان می‏كرده يا به زبانشان می‏گذارده است؛ اما آن‏جا كه پای اداره امت و امور دنيايی مردم پيش می‏آمد، قانون و دستور «و شاورهم فی الامر» حاكم بوده است.

در محيط حوزه ‏های علميه نيز كسانی بوده‏اند كه ادّعای «اجل‏بودن شأن انبيا، از تشكيل حكومت» را بازگو كرده و گفته‏ اند:حضرت محمد صلّی اللّه عليه و آله و سلّم در قرآن به عنوان رسول، نبی، بشير، نذير، هادی و نظاير اين اوصاف معرفی گرديده و اين عناوين و مسئوليت‏ها، ارتباطی با مسئله حكومت و سلطنت ندارد، و نامه‏های حضرت به سلاطين صرفا به عنوان دعوت به اسلام بوده، نه دخالت در حكومت آن‏ها؛ چه اين‏كه مقاماتی كه به افراد سپرده می‏شد از قبيل فرماندهی جنگ و مانند آن، از قبيل مناصب متعارف در حكومت‏ها نبوده است.

به طور كلی، طرفداران نظريه تفكيك سياست و حكومت، از رسالت و نبوت، در سيره پيامبر اسلام، به يكی از اين دو صورت، ديدگاه خود را مطرح ساخته‏ اند.

1- رسالت پيامبر صلّی اللّه عليه و آله و سلّم در محدوده تبليغ و انذار بوده و حضرت، در شئون مربوط به حكومت دخالت نداشته‏ اند.

2- پيامبر اسلام، هر چند فراتر از تبليغ دين، در امور اجتماعی نيز دخالت داشته و به مثابه يك رهبر سياسی در امت اسلامی عمل می‏كردند، ولی اين بخش از فعاليت‏های حضرت، خارج از محدوده رسالت و نبوت بوده، و از طرف خداوند در اين زمينه، برخوردار از حقی نبوده، و مسئوليت الهی به عهده نداشته است.

اينك قبل از بررسی و ارزيابی استدلال‏های اين نظريه، ابتدا به بازنگری سيره سياسی حضرت می‏پردازيم و سپس با تأمل در آيات قرآن، نقش اجتماعی حضرت را مورد مطالعه قرار می‏دهيم.

براساس شواهد فراوان تاريخی، با هجرت پيامبر اسلام به مدينه، جامعه اسلامی در تحت رهبری و ولايت حضرت قرار گرفته و پيامبر صلّی اللّه عليه و آله و سلّم هدايت و اداره تمام شئون زندگی اجتماعی امت اسلامی، هم‏چون سياست، فرهنگ، اقتصاد و قضاوت را به عهده گرفت. نصب حاكمان، اعزام مأموران مالياتی، تأسيس تشكيلات اداری، نظارت و كنترل بازار و تجارت، اجرای احكام قضايی و بخش‏های گوناگون فعاليت حضرت است كه به نمونه‏ هايی از آن‏ها اشاره می‏كنيم:

 

زعامت سياسی امّت اسلامی‏

حاكميت سياسی پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم، گاه توسط نمايندگان و مأموران حضرت، كه به عنوان «حاكم» انتخاب و به مناطق گوناگون اعزام می‏شدند، و گاه مستقيما و به وسيله دستوراتی كه حضرت اعلام و به مرحله اجرا می‏گذاشتند، اعمال می‏گرديد. موارد زير نمونه‏هايی از اين زعامت و رهبری است:

1- نصب حاكمان و فرمانروايان‏

الف) نمايندگان قبيله ثقيف، در سال هشتم هجری، به مدينه آمدند و پس از مذاكراتی با پيامبر اكرم، مسلمان شدند. پيامبر عثمان بن ابی العاص، يكی از اعضای همين گروه را كه از ديگران جوان‏تر و در فراگيری آيين اسلام جديّت بيش‏تری داشت، به عنوان «امير» آن قبيله انتخاب نمود. وی علاوه بر امارت، از سوی حضرت به عنوان امام جماعت نيز انتخاب شد. عثمان می‏گويد: از آخرين سفارش‏های رسول خدا به من، هنگامی كه مرا بر قبيله ثقيف حكمرانی و امارت داد، اين بود:

 «ای عثمان! نماز را زود بخوان، و با مردم به حساب آن كه از همه ضعيف‏تر است، رفتار كن.»

ب) يكی از نمايندگان قبيله جعفی از سرزمين يمن، پس از آن كه محضر پيامبر اسلام را درك نموده و اسلام آورد، به عنوان حاكم آن منطقه، از سوی حضرت انتخاب شد.

رسول خدا در حكم فرمانروايی او نوشتند: نوشته‏ ای است از محمد، رسول خدا به قيس بن سلمة بن شراحيل: من تو را عامل خود ساختم بر قبيله مرّان و وابستگانش، قبيله حريم و وابستگانش، قبيله كلاب و وابستگانش و ....

ج) پيامبر اسلام، طی نامه‏ای به بنی اسد، قضاعی بن عمر را به عنوان حاكم آنان معرفی نمود.

د) رسول خدا، معاذ بن جبل را به عنوان نماينده خويش و حاكم يمن به آن‏جا فرستاد و توصيه‏هايی در زمينه برخورد با اهل كتاب و توجه به مظلومين و محرومين نمود.

ه) علاء بن حضرمی را رسول اكرم، حاكم قطيف در بحرين قرار داد.

و) قيس بن مالك را طی حكمی به امارت قوم خود منصوب نمود.

ز) عبادة بن اشيب را بر قوم خودش منصوب كرد و در حكم آن مرقوم نمود: بر هر كه اين نوشته من خوانده شود و اطاعت ننمايد، از سوی خداوند، ياری نخواهد شد.»

 ح) پس از آن كه در سال دهم هجرت، خالد بن وليد را به منطقه نجران فرستاد تا بنی الحارث را به اسلام فراخواند و آن‏ها همگی به اسلام روی آوردند و نمايندگانی به خدمت حضرت فرستادند. آن حضرت، قيس به حصين را كه از بزرگان آنان بود، به امارت ايشان برگزيد.

علاوه بر موارد فوق، رسول خدا فرمانروايان و حاكمان ديگری نيز برای مناطق مختلف انتخاب و نصب نمودند كه تفصيل آن‏را بسياری از مورّخان، سيره‏نويسان و ترجمه‏نگاران آورده‏اند.

 

2- صدرو و ابلاغ بخشنامه‏ های دولتی برای فرمانروايان‏

پيامبر اسلام، برای واليان و حاكمان خود، با توجه به منطقه فرمانروايی هريك، دستورات و راهنمايی هايی داشتند. برخی از اين دستور العمل‏ها كوتاه، و برخی نسبتا مفصّل و جامع است. هم‏چنين اين بخشنامه‏ ها از محدوده اختيارات و مسئوليت‏های هر كدام از آن‏ها حكايت دارد و نشان می‏دهد كه همه واليان، از اختيارات يك‏سانی برخوردار نبوده‏اند؛ مثلا وائل بن حجر از اختيارات بيش‏تری برخوردار بوده، و زمامداران يمن در حفظ شئون داخلی خويش استقلال داشته‏ اند.

دستور العمل‏های صادر شده از سوی حضرت، شامل موارد و موضوعات گوناگونی است؛ مانند: تعليم و تذكر برخی از احكام اسلامی، روش اداره امور، شيوه برخورد با گروه‏ها و فرقه‏های مختلف، بيان مسئوليت‏های حاكم اسلامی و ...

يكی از اين عهدنامه‏ ها، نامه آن حضرت به عمرو بن حزم است كه در هنگام نصب او برای حكمرانی نجران، نگاشته شده. در بخشی از اين نامه آمده است: اين عهدی است از رسول خدا برای عمرو بن حزم، در هنگامی كه او را به يمن اعزام كرد.

او را به تقوای الهی فرمان می‏دهد ... و او را فرمان می‏دهد كه: «حق را بگيرد»؛ چه اين‏كه بايد مردم را به خير نويد داده و آن‏ها را به آن فرا خواند. قرآن‏را به مردم بياموزد و آن‏ها را به معانی قرآن، دانا و فهيم نمايد. مردم را از اين‏كه بدون طهارت قرآن‏را مسّ كنند، بازدارد ... در حق با آن‏ها مدارا كند، و در ظلم بر آن‏ها سخت‏گيری كند؛ چرا كه خداوند، ظلم را دشمن داشته و از آن نهی كرده است ... در هنگامی كه بين مردم آشوب و درگيری رخ می‏دهد، مردم را از فراخواندن قبايل خود برای پشتيبانی و حمايت بر حذر دارد، و هركس اين فرياد را سرداد، با شمشير به سراغ او برويد ... هريك از يهوديان يا مسيحيان كه با رغبت اسلام آورند، از مسلمانان بوده و همه احكام اسلام درباره آن‏ها خواهد بود. و هر كدام كه بر آيين يهود يا مسيحيّت باقی بمانند، در دين خود مورد آزار و فشار نخواهند بود و با دادن جزيه، در پناه خدا و در پناه رسول خدا قرار می‏گيرند.

پس از فتح مكه، پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم، عتاب بن اسيد را فرمانروای مكّه قرار داد. البته مردم مكه، از اين‏كه حضرت، جوانی هجده ساله را بر شيوخ كهن‏سال و پرسابقه برتری داده و حاكم نموده است، اظهار گلايه داشتند. رسول خدا در بخشی از عهدنامه خود برای عتاب چنين نوشتند: و قد قلّد محمد رسول الله عتاب بن اسيد احكامكم و مصالحكم، و قد فوّض اليه تنبيه غافلكم و تعليم جاهلكم و تقويم أود مضطركم و تأديب من زال عن ادب الله منكم و .... و لا يحتج محتج منكم فی مخالفته بصغر سنّه فليس الاكبر هو الافضل، بل الافضل هو الاكبر، و هو الاكبر فی موالاتنا و موالاة اوليائنا و معاداة اعدائنا فلذلك جعلناه الامير عليكم و الرئيس عليكم ...؛   محمد فرستاده خدا، زمام فرمان‏ها و مصالح شما را به عتاب داده است و هشيار كردن غافلان، آموزش دادن نادانان، متعادل ساختن ناموزونان، و ادب كردن آنان كه از ادب الهی انحراف يافته‏اند را به او سپرده است ... هيچ‏كس از شما اندك بودن سنّ او را بهانه سرپيچی از وی قرار ندهد؛ زيرا كه بزرگ‏تر، برتر و باارزش‏تر نيست، بلكه آن كه با ارزش‏تر است، او بزرگ‏تر است ...

عتاب، اين حكم را برای مردم مكه بازخواند، و در پايان سخنان خود گفت: قويّكم عندی ضعيف حتی اخذ الحق منه، و ضعيفكم عندی قوی حتی اخذ الحق له، اتقوا الله و شرّفوا بطاعة الله انفسكم و لا تذلوها بمخالفة ربكم؛  توانمند شما در نزد من، ناتوان است تا حق را از او بستانم، و ناتوان شما در نزد من، توانمند است تا حق را برای وی بستانم. از خدا پروا داشته و با پيروی از او، خويش را ارج نهيد، و در اثر سرپيچی، از پروردگارتان، خود را به ذلت و خواری نيفكنيد.

عتاب- همان‏گونه كه در ادامه اين نقل تاريخی، ذكر شده است- به خوبی در برابر قدرتمندان طاغوتی ايستاد و برای احقاق حقوق مستضعفان تلاش فراوانی كرد. مسلمانان رنج‏كشيده و ستميديده مكّه، كه قبل از فتح مكه، از خداوند، پيشوا و پشتيبان می‏خواستند تا بتوانند شاخ قدرتمندان را شكسته و با عزت د رامان زندگی كنند، با فرمانروايی عتاب، به اين خواسته دست يافتند. خداوند با فرمانروايی ا و، دعای آن‏ها را مستجاب نمود تا ضعفا را در برابر توانگران، نيرو بخشيده و حمايت كند و آنان را به سربلندی و عزتی بی‏نظير برساند.

هم‏چنين رسول خدا عهدنامه‏ای برای حضرت علی عليه السّلام صادر نمودند و در آن، نقش مهم كارگزاران حكومتی را در اصلاح جامعه تبيين نموده و ويژگی‏های لازم آن‏ها را چنين برشمردند:

كار مردم، تنها وقتی سامان می‏يابد و اصلاح می‏شود كه كارگزاران و دست‏اندركاران تو، شايسته گردند.

پس برای اداره كارهايت كسی را برگزين كه اهل ورع، فقه، دانش و سياست باشد و با انديشمندان و صاحبان تجربه همراه باش ....

 

3- عقد پيمان‏های سياسی‏

بهترين نمودار ديپلماسی دولت اسلامی در عصر رسول خدا، عهدنامه‏ ها و پيمان‏هايی است كه بين حضرت و اقوام و فرق مختلف به امضا رسيده است.

از مهم‏ترين آن‏ها پيمان حضرت با يهوديان مدينه است كه در بخشی از آن اين موارد به چشم می‏خورد:

1- مسلمانان و يهوديان مانند يك ملت در مدينه زندگی می‏كنند.

2- مسلمانان و يهوديان در انجام مراسم دينی خود آزاد هستند.

3- با وقوع جنگ، هر كدام ديگری را درصورتی‏كه متجاوز نباشد، عليه دشمن كمك می‏كند.

4- درصورتی‏كه مدينه مورد هجوم قرار گيرد، همه دفاع می‏كنند.

5- قرار صلح با دشمن، با نظرخواهی از هر دو انجام می‏گيرد.

6- در صورت بروز اختلاف، آخرين داور، شخص پيامبر اسلام است.

7- امضاكنندگان، با يكديگر به خيرخواهی و نيكوكاری عمل می‏كنند.

عهدنامه ديگر، پيمانی است كه در سال ششم هجری، بين آن حضرت و قريش در ماجرای صلح حديبيّه به امضا رسيد كه براساس آن، طرفين متعهد شدند: تا ده سال جنگ نكنند، هيچ‏كدام نسبت به ديگری خيانت نورزد، امنيت مالی يكديگر را محترم شمارند، افراد در هم‏پيمان شدن با پيامبر اسلام يا مشركين آزاد باشند، اسلام در مكّه علنی باشد، و هيچ‏كس نسبت به آيينش مورد فشار قرار نگيرد.

يكی ديگر از اين معاهدات بين‏المللی، پيمان آن حضرت با مسيحيان نجران است. آنان در اين معاهده پذيرفتند كه ساليانه مبلغی به عنوان ماليات به دولت اسلامی بپردازند، و در مقابل، پيامبر اسلام نيز مسئوليّت دفاع از آنان و جلوگيری از ظلم از جانب مسلمانان، آزادی مذهبی‏شان و ... را به عهده گرفت.

 

4- انتخاب نمايندگان سياسی، اجتماعی‏

علاوه بر فرمانروايان و حاكمان، كه با مسئوليت‏های مشخص، برای اداره امور هر منطقه يا قبيله، از سوی پيامبر انتخاب می‏شدند، افراد ديگری نيز به عنوان «عريف» و «نقيب» عهده‏دار پيوند و رابطه قبايل با آن حضرت بودند.

رسول خدا در بيعت عقبه دوم، پس از انجام بيعت، فرمود:دوازده تن «نقيب» از ميان خود بفرستيد تا كارهای شما را به عهده داشته باشند.

اين گروه توسط خود مردم، انتخاب شدند و سپس پيامبر، اين گونه با آنان بيعت كرد: همان‏گونه كه عيسی بن مريم با حواريين بيعت كرد، من نيز با شما بيعت می‏كنم تا نسبت به آن‏چه در قومتان می‏گذرد، «كفيل» آن‏ها بوده، و همان‏گونه كه از خانواده خود حمايت می‏كنيد، از من هم حمايت نماييد.

هم‏چنين رسول اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم، در هر قبيله، افرادی را به عنوان «عريف» تعيين می‏كرد. انتخاب اين افراد در سال ششم هجری انجام گرفت. لذا علامه حلّی به استناد اين عمل حضرت می‏گويد:سزاوار است كه امام، برای هر قبيله، «عريفی» قرار دهد.

در جامعه آن روز، عريف مسئوليت گردآوری اطلاعات و آگاهی از وضع مردم را در جهت ارائه حاكم به عهده داشته است، و از اين طريق، در امور سياسی و اجتماعی دخالت، و اشراف داشته. و با مردم از رابطه نزديك و صميمی برخوردار بوده است.

ازاين‏رو، پيامبر اكرم برای نظرخواهی از مردم، به عريف هر قوم مراجعه می‏كرد، و در مواردی كه تصميم‏گيری و يا اجرای يك تصميم به هماهنگی با مردم و حضور آنان نياز داشت، اين هماهنگی توسط عريف انجام می‏گرفت؛ مثلا در جنگ حنين، پس از آن كه شش هزار نفر از هوازن و قبايل ديگر به دست مسلمانان اسير شدند، گروهی از مسلمانان هوازن خدمت پيامبر رسيده و تقاضای آزادی اسيران خود را كردند. مسلمانان با اين پيشنهاد موافقت كردند؛ ولی رسول خدا فرمود: من نمی‏دانم كه چه كسانی از شما به اين كار راضی شده، و چه كسانی با آن مخالف هستند. برگرديد تا عرفای شما مسئله را بررسی و به ما گزارش كنند. مسلمانان برگشتند و عرفا با آنان سخن گفته و نظراتشان را پرسيدند. پس از آن، به خدمت پيامبرصلی الله علیه واله  آمده و گفتند: همه مردم نسبت به آزادی اين اسيران رضايت داشته و اجازه داده‏اند.

 

5- اعزام مأموران اطلاعات و تحقيقات‏

رهبری اسلامی، برای آگاهی از توطئه ‏های داخلی و خارجی، به اطلاعات دقيق و قابل اطمينان نياز دارد، به ويژه در برخوردهای نظامی، كه تنها با گردآوری اخبار صحيح از موقعيت و عملكرد دشمن، به اقدام مناسب می‏توان دست زد و در غير اين صورت؛ نتيجه‏ای جز غافلگير و مقهور قرار گرفتن مسلمانان رخ نخواهد داد. رسول خدا عده‏ای از مسلمانان را برای كسب خبر از شرايط دشمن و اطلاع از تصميمات و برنامه‏های آنان اعزام می‏نمود. در كتاب‏های تاريخ و سيره، نام برخی از اين مأموران و نوع مأموريتشان ثبت شده است؛ مانند:

- عدی بن ابی الزغبا را در واقعه بدر برای كسب اطلاع از ابو سفيان، اعزام فرمود.

- قبل از حركت از مدينه به بدر، طلحة بن عبيد الله و سعيد بن زيد را به سوی شام فرستاد.

- در جنگ خندق، حذيفة بن يمان را برای خبرگيری از قريش قرار داد.

- در قضيه هوازن، عبد الله بن حدرد را به ميان آن‏ها اعزام نمود.

- در احزاب، جبلة بن عامر، مأمور اطلاعاتی حضرت بود.

هم‏چنين در مواردی كه يكی از كارگزاران دولتی، مورد اتهام و سوءظن قرار می‏گرفت، افرادی جهت تحقيق و بررسی از سوی حضرت مأموريت می‏يافتند و اگر از فرماندهان جنگ، كسی مورد اتهام بود، رسول خدا برخی از اصحاب مورد اطمينان خود را، جهت بررسی و ارائه گزارش، همران آن سپاه اعزام می‏نمود.

- آزادی آنان اقدام كردند- آن‏گونه كه واقدی گزارش كرده- و در آن زمان، اسيران به ملكيت افراد مسلمان در آمده بود، لذا پيامبر از صاحبان آنان اجازه گرفته و آن‏ها را آزاد نمودند و خود حضرت مستقيما در اموال مسلمانان تصرف نكردند (مجله نور علم، شماره 1، دوره سوم، ص 10، مقاله آية الله احمدی ميانجی).

 

6- سركوب فتنه‏گران‏

در مواردی كه دشمنان اسلام، به فتنه و توطئه روی می‏آوردند، رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم برای سركوب آنان اقدام می‏كرد؛ مثلا در آستانه جنگ تبوك، كه مسلمانان برای حضور در سپاه اسلام آماده می‏شدند، به حضرت خبر رسيد كه عده‏ای از منافقين در خانه سويلم يهودی، جمع شده و مسلمانان را از حضور در جنگ باز می‏دارند. پيامبر اسلام، به طلحة بن عبد الله و برخی از اصحاب خود دستور دادند تا به سراغ آن‏ها رفته، خانه‏ شان را آتش زده و بر سرشان ويران كنند.

در جريان برخورد حضرت با يهوديان بنی نضير نيز نمونه ديگری از اين شدّت عمل و سخت‏گيری ديده می‏شود:بنی نضير، قبيله‏ای از يهوديان بودند كه در بيرون مدينه استقرار داشتند. آنان بعد از جنگ بدر، با پيامبر اسلام پيمان بستند و متعهد شدند كه عليه مسلمين اقدامی نداشته باشند؛ ولی پس از نبرد احد، پيمان‏شكنی كرده، با هماهنگی مشركين مكّه، دست به آشوبگری زده و برای قتل حضرت توطئه كردند. رسول اكرم، در برابر آن‏ها اعلام جنگ نمود و حتی دستور داد كه نخل‏های آن‏ها را قطع نموده و آتش زنند.

بنی نضير، بالأخره برای حفظ جان خود، حاضر شدند تا آن منطقه را ترك كنند.

عده‏ای به خيبر و عده‏ای به شام كوچ كردند. در قرآن ماجرای آن‏ها بازگو شده و تصريح شده كه قطع درخت‏های خرمايشان «باذن الله» بوده است. 

نمونه ديگر، اقدام رسول خدا در ويران كردن مسجد ضرار است. مسجدی كه منافقين در كنار مسجد قبا بنا نمودند تا بدين وسيله، بين مسلمانان اختلاف افكنده و پايگاهی برای مقابله با اسلام در اختيار داشته باشند. با نزول آياتی از سوره توبه «4»،

 پيامبر اسلام از انگيزه شوم آنان باخبر شد، و در بازگشت از تبوك، به چند نفر از مسلمانان دستور دادند تا آن مسجد را خراب و آتش زده، و آن مكان را محل جمع‏آوری زباله قرار دهند.

 

رياست قضايی‏

براساس متون اسلامی، ترديدی نيست كه پيامبر اسلام، داوری بين مردم را به عهده داشته است، و علاوه بر آن شخصا به اختلافات رسيدگی، و حكم صادر می‏كرد، افراد ديگری را نيز به عنوان «قاضی» منصوب، و اعزام می‏نمود هم‏چنين حضرت، احكام قضايی را به مورد اجرا می‏گذاشت.

منصب قضايی رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم و مسئوليت‏های ناشی از آن، از موارد زير استفاده می‏شود:

1- قضاوت و داوری‏

در جريانات فراوانی، پيامبر اكرم به عنوان مرجع داوری و حاكم، و در جهت رفع اختلاف و فصل خصومت، قضاوت نموده و ضوابط رويّه قضايی خويش را اعلام می‏كردند؛ مثلا می‏فرمودند:

من فقط با بيّنه و قسم، بين شما داوری می‏كنم.

در متون روايی، نمونه‏هايی از احكام قضايی حضرت، ثبت شده است.

2- نصب و اعزام قضات‏

رسول اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم، علی بن ابی طالب عليه السّلام را به عنوان قاضی به يمن فرستادند و به او سفارش نمودند:

وقتی طرفين دعوا در نزد تو حاضر شدند، همان‏گونه كه سخن اوّلی را می‏شنوی، سخن ديگری را نيز گوش كن، و قبل از آن داوری نكن.

هم‏چنين حضرت، در مأموريت ديگری، معاذ بن جبل را به يمن اعزام كرده، و علاوه بر جمع‏آوری صدقات، تعليم قرآن و احكام، قضاوت را نيز به وی سپردند.

3- زندانی كردن متّهم و مجرم‏

بر طبق احاديث و نقل‏های تاريخی، رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم، برخی از افراد متّهم را زندانی می‏كردند و حتی برای زنان مجرم، زندان خاصی داشتند. و از آن جمله، دختر عدی بن حاتم را در آن‏جا حبس كردند. «3»

4- اجرای حدود

در مواردی كه گناه‏كار استحقاق اجرای حدّ داشت، پيامبر اسلام به آن اقدام می كرد؛ مثلا حضرت زناكار را سنگ‏باران كردند. «4» هم‏چنين جريان رجم‏زنی از قبيله غامد، كه با اقرار مكرر خود، خواستار اجرای حدّ بود و به محضر پيامبر می‏رسيد، در تاريخ ثبت شده است.

5- حكم به «حجر»، و تصرف در اموال محجور

در صورت ورشكسته‏شدن بدهكار، حاكم اسلامی، او را (به عنوان محجور) از تصرف در اموالش منع می‏كند. به علاوه، حاكم می‏تواند برای بازپرداخت ديون او، اموالش را به فروش برساند. پيامبر اسلام، نيز معاذ را محجوز دانسته، و پس از آن،

دارايی‏اش را برای ادای دين او فروخت.

6- مسئوليت پرداخت دين‏

درصورتی‏كه شخص مديون، قدرت ادای دين خود را نداشته باشد، حاكم اسلامی وظيفه دارد بدهی او را بپردازد و او را از زير بار بدهكاری بيرون آورد. پيامبر اسلام فرمود:

هر بدهكاری كه به نزد حاكم مسلمين رود، و درماندگی خود را برای او آشكار سازد، از پرداخت دين معاف بوده و حاكم اسلامی بايد بدهی او را بپردازد.

هم‏چنين رسول خدا، در سخن‏رانی عمومی خود، اعلام می‏كردند:

هركس با بدهكاری از دنيا رفته (و مالی برای پرداخت بدهی‏اش به جا نگذاشته) دين او بر عهده من است.

امام صادق عليه السّلام فرمود كه اين اعلام عمومی باعث گرديد تا يهوديان به اسلام روی آوردند؛ زيرا با اين سخن پيامبر، خود و خانواده خويش را تأمين می‏ديدند.»

 علاوه بر موارد فوق، مسئوليت‏های قضايی ديگری نيز برای حاكم اسلامی وجود دارد كه در فقه اسلامی ذكر گرديده است و در آن موارد نيز، پيامبر به عنوان حاكم اسلامی اقدام می‏كردند؛ هم‏چون «ملاعنه» كه كيفيّت آن در قرآن تبيين شده است و بر طبق روايات متعدد، رسول خدا، اين دستور را چنان‏چه شوهری، همسر خود را مورد اتهام قرار داده و قذف می‏كرد، اجرا می‏نمود.

 

هدايت، تنظيم و كنترل اقتصاد

نقش دولت اسلامی در اقتصاد جامعه، ابعاد گوناگونی دارد، كه بخشی از آن‏ مربوط به «اموال عمومی و بيت المال» و بخش ديگر، در ارتباط با روابط اقتصادی در سطح جامعه، تنظيم و كنترل فعاليت‏های اقتصادی مردم است.

در بخش اول، اموال متفاوتی در اختيار پيامبر اسلام قرار می‏گرفت؛ مانند غنيمت، جزيه و زكات كه قوانين و مقررات آن‏ها، از نظر شيوه جمع‏آوری و كيفيت تقسيم و مصرف در فقه اسلامی ذكر شده است و نيازی به پرداختن بدان در اين‏جا نيست.

اينك تنها نگاهی گذارا به نقش رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم به عنوان رهبر نخستين دولت اسلامی، در دو بخش فعاليت‏های اقتصادی دولت و مردم می‏افكنيم:

1- تشكيلات گردآوری زكات‏

مهم‏ترين منبع درآمد دولت اسلامی در صدر اسلام، زكات بوده است، كه پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم برای دريافت و جمع‏آوری آن، مأمورين خود را به مناطق مختلف اعزام می‏نمود:

- پيامبر، فروة بن مسيك را به عنوان عامل خود، بر قبيله‏ های مراد، زبيد و مذحج، انتخاب كرد و خالد بن سعيد را به همراه او برای دريافت صدقات فرستاد، و به وی دستورالعملی درباره مقدرا زكات ابلاغ كرد. فروه تا زمان وفات حضرت، هم‏چنان مأمور مالياتی حضرت، در آن قبايل بود.

- در سال نهم هجرت، رسول خدا بريدة بن حصيب را برای زكات‏های قبيله اسلم و غفار، عباد بن بشر را برای زكات‏های قبيله سليم و مزينه، عمرو بن عاص را برای گرفتن زكات فزاره، ضحاك بن سفيان را برای قبيله بنی كلاب، بسر بن سفيان را برای قبيله بنی كعب، عبد الله بن لتيبه را برای قبيله بنی ذبيان و مردی از بنی سعد را برای قبيله بنی سعد، جهت گرفتن زكات اعزام نمود. - هم‏چنين در سال دهم هجرت، پيامبر اسلام مهاجر بن ابی اميه را به صنعا، زياد بن اسد انصاری را به حضر موت، عدی بن حاتم طائی را به طيی و اسد، مالك بن نويره را به حنظله، علاء بن حضرمی را به بحرين و علی بن ابی طالب را به نجران، برای جمع‏آوری صدقات فرستاد.البته مسئوليت جمع‏آوری زكات، معمولا با واليان و فرمانروايان هر منطقه بوده است، و پيامبر اسلام نيز افرادی را برای تحويل گرفتن اموال به نزد ايشان اعزام می‏كرد؛ مثلا در حكم مأموريت علاء بن حضرمی آمده است:او را به نزد منذر بن ساوی می‏فرستم تا آن‏چه را كه از جزيه و صدقات جمع كرده، تحويل گيرد. هم‏چنين حضرت در نامه ديگری به امير بحرين (منذر) نوشت: قدامه و ابا هريره را فرستادم تا آن‏چه را كه جزيه در نزد تو جمع شده، به آن‏ها بپردازی. 

2- واگذاری منابع طبيعی‏

با تشكيل دولت اسلامی، بهره‏برداری از منابع ملّی و تملّك آن‏ها، تنها با اجازه پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم امكان‏پذير بود؛ مثلا ابو سبره از يمن، به خدمت حضرت رسيد و پس از قبول اسلام، از رسول خدا درخواست كرد تا جردان را كه دره‏ای در يمن است، به او واگذار شود، و حضرت، وادی جردان را در اختيار او قرار دادند.

اين گونه موارد نشان می‏دهد كه حيازت و بهره‏برداری از منابع طبيعی، در دولت اسلامی و در عصر رسول اكرم خودسرانه نبوده، و افراد بدون كسب اجازه از رهبر اسلامی، حق تصرف در اين گونه اراضی و اموال عمومی را نداشتند.

بخشی از اسنادی كه از سوی پيامبر اسلام صادر و مهر شده، و هم اينك نيز در متون تاريخی وجود دارد، مربوط به واگذاری اين گونه اراضی و معادن است. در اين اسناد، نام اين اشخاص، همراه با نام منطقه واگذاری ديده می‏شود:

حرام به عبد عوف، راشد بن عبد رب، اجب سلمی، هوزة بن نبيشه، وقاص بن قمامه، عبد الله بن قمامه، سلمة بن مالك، بنی جنال، عداء بن خالد، مجاعة بن مراره، عاصم بن حارث، زبير بن عوام، سعير بن عداء، جميل بن ردام، حصين بن نضله، رزين بن انس، عظيم بن حارث، حصين بن اوس، بنی قرة بن عبد الله، يزيد بن طفيل، بنی قنان بن ثعلبه، سعيد بن سفيان، عتبة بن فرقد، بنی شنخ بن جهينه، عوسجة بن حرمله، بلال بن حارث، بنی عقيل، داريين، نعيم بن اوس، عباس بن مرداس.

غير از افراد بالا، كه متن اسناد واگذاری آن‏ها موجود است، نام افراد و گروه‏های ديگری نيز در تاريخ ثبت شده است كه اجازه استفاده از منابع طبيعی را داشته‏اند، هرچند متن اسناد مربوط به آن‏ها موجود نيست.

واگذاری اين گونه منابع طبيعی، در اصطلاح فقه، «أقطاع» نام دارد، و مبنای فقهی آن، اين است كه ثروت‏های خام طبيعی، مثل اراضی موات و معادن، از آن پيامبر خدا است، و هيچ‏كس بدون اجازه آن حضرت، حق تصرف و تملّك آن‏ها را ندارد.

رسول اكرم، اين اراضی را در اختيار مردم قرار می‏دادند تا با آباد كردن آن‏ها استخراج آب و بهره‏برداری از معادن، باعث آبادی زمين و رونق اقتصادی جامعه گردند.

3- قراردادهای اقتصادی‏

در دولت رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم قراردادهای اقتصادی با اقوام و ملل مختلف، توسط آن حضرت انجام می‏گرفت، مثلا پيامبر قراردادی با يهوديان خيبر امضا نمود كه تاريخچه‏ اجمالی اين پيمان چنين است: با پايان يافتن درگيری خيبر و فتح آن توسط مسلمين، املاك يهوديان آن‏جا به عنوان غنيمت به مسلمانان رسيد؛ ولی يهوديان ساكن خيبر، كه به كشاورزی آشناتر بودند، از پيامبر اسلام خواستند كه حضرت املاك خيبر را بين آن‏ها بالمناصفه تقسيم كند، تا آنان نيمی از درآمد اين اراضی را به مسلمانان بپردازند، و در ضمن، پيامبر حق داشته باشد كه هرگاه بخواهد، آن سرزمين را بازپس گيرد، و آن‏ها را اخراج كند. اين پيشنهاد مورد موافقت حضرت قرار گرفت و چنين پيمانی بين يهوديان خيبر و پيامبر اسلام، به امضا رسيد.

رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم عبد الله بن رواحه را برای برآورد محصول خيبر می‏فرستاد، و هرگاه می‏گفتند: اجحاف كردی، می‏گفت: «با اين برآورد خواستيد، مال شما؛ نخواستيد، مال ما.» يهوديان هم عدالت او را می‏ستودند. و با شهادت عبد الله در غزوه موته در سال هشتم هجری، جبار صخر، به اين سمت انتخاب گرديد. «2» اين قرداد اقتصادی، بين پيامبر اسلام و ساكنين خيبر، ريشه و مبنای «عقد مضارعه» در فقه اسلامی گرديد.

4- كنترل بازار و تجارت‏

در جهت جلوگيری از تخلفات اقتصادی و برای نظارت بر اجرای قوانين اسلامی، پيامبر اسلام صلّی اللّه عليه و آله و سلّم مأمورينی بر بازار می‏گمارد؛ مثلا پس از فتح مكه، علاوه بر نصب فرماندار، سعيد بن عاص را نيز برای كنترل و نظارت بر بازار، نصب نمود. هم‏چنين بر طبق برخی نقل‏های تاريخی، رسول خدا، عمر را به عنوان «عامل السوق» مدينه، انتخاب كرد. «4» علاوه بر آن كه، آن حضرت، شخصا بر اوضاع بازار و كسب و تجارت، نظارت و اشراف داشت، و در موارد لازم، دخالت می‏نمود. از آن جمله، وقتی كه به عده‏ای از محتكرين برخورد كرد، دستور فرمود تا مواد غذايی احتكار شده را به بازار آورده و در معرض ديد مردم قرار دهند.

هم‏چنين در شرايطی كه گندم و جو، در مدينه كم‏ياب شده بود، و تنها يك نفر در انبار خود ذخيره كرده بود، حضرت به او فرمود:مسلمانان گزارش داده‏اند كه طعام در شهر تمام شده و تنها مقداری در نزد تو وجود دارد، آن‏را بيرون آور و هرگونه كه می‏خواهی بفروش، ولی حبس نكن.

پيامبر اسلام صلّی اللّه عليه و آله و سلّم نسبت به كسانی كه در كار تجارت و بازرگانی به صورت كلان دست داشتند، مثلا برخی از مواد غذايی را به صورت عمده تهيه و در شهر توزيع می‏كردند، مراقبت خاصی داشت تا مبادا با احتكار، مردم را در فشار و سختی قرار دهند؛ مثلا حضرت به حكيم بن حزام كه از اين صنف بود، فرمود: ای حكيم، مبادا احتكار كنی!

لذا حضرت امير عليه السّلام به استاندار خود در مصر (مالك اشتر) سيره پيامبر را يادآوری می‏كند، و از او می‏خواهد كه در نظارت و كنترل بازار، همان‏گونه عمل كند: ای مالك! ... همان‏گونه كه پيامبر از احتكار جلوگيری می‏كرد، تو نيز مانع آن شو.

اين تعبير امير المؤمنين عليه السّلام حكايت از آن دارد كه پيامبر اسلام صلّی اللّه عليه و آله و سلّم به عنوان رئيس دولت اسلامی، در برخورد با محتكران به توصيه اخلاقی و نصيحت اكتفا نكرده، بكله عملا مانع سودجويی‏های غير مشروع آن‏ها می‏شده است.

علاوه بر احتكار، عامل ديگری كه می‏توانست وضع بازار را آشفته نمايد و در بالارفتن قيمت‏ها تأثير فراوان گذارد، «تلقّی ركبان» بود؛ به اين معنی كه برخی از بازرگانان و دلّالان كالا، قبل از اين‏كه كاروان‏های تجاری به شهر مدينه وارد شوند و اجناس خود را مستقيما به مردم عرضه نمايند، به بيرون شهر می‏رفتند و كالای تجاری آنان را يك‏جا و با قيمت ارزان می‏خريند، و سپس در شهر آورده و با قيمت بالاتری در دست مصرف‏كنندگان و خرده‏فروشان می‏دادند، و چون تمام جنس را يك‏جا تهيه كرده بودند، و عموم مردم چاره‏ای جز خريد از آن‏ها نداشتند، مشكلاتی در وضع بازار پديد می‏آمد؛ از قبيل: انحصار كالا و تجارت به دست افراد خاص، رونق دلّالی، افزايش قيمت‏ها، عدم عرضه كالا در مواقع و شرايط خاص و ...

از اين‏رو، «تلقی ركبان» از سوی رسول اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم، ممنوع اعلام شد تا جلوی چنين سوءاستفاده‏ها گرفته شود، «1» به ويژه كه «تلقّی» بر طبق نظر برخی از دانشمندان، معمولا با فريب و نيرنگ همراه بوده است؛ مثلا ابن اثير، تلقی ركبان را اين گونه توضيح می‏دهد:

يعنی بازرگانان شهر به استقبال بدوی و روستايی، به بيرون شهر روند و به دروغ به او بگويند: اين كالای تو، در شهر بازار ندارد و كساد است.» تا اجناس او را با قيمت ارزان از دستش بيرون آورند. هم‏چنين، پيامبر اسلام صلّی اللّه عليه و آله و سلّم در جهت مقابله با اين‏گونه سودجويی‏ها و نيرنگ‏ها، بازرگانان شهر را از اين‏كه اجناس باديه‏نشينان و روستاييان را كه به شهر آورده و به فروش برسانند، نهی فرمود تا صاحبان كالا بتوانند مستقيما اجناس خود را با قيمت مناسب در اختيار مشتريان واقعی قرار دهند. «3» علاوه بر آن كه حضرت با تجّاری كه با فريب و خيانت، اجناس خود را در بازار عرضه می‏كردند، برخورد می‏نمود.

 

نتيجه‏

در پرتو نصوص فراوان و متون غير قابل ترديد، اگر كسی ادعا كند كه تشكيل حكومت اسلامی توسط پيامبر اسلام صلّی اللّه عليه و آله و سلّم از بديهيّات تاريخ اسلام است، سخنی به گزاف نگفته است؛ چه اين‏كه ترديد در اين موضوع، حتی از نظر كسانی كه كم‏ترين آشنايی با تاريخ اسلام دارند، ترديد در يك امر قطعی و مسلّم شمرده می‏شود. ازاين‏رو، تنها برای آگاهی كسانی كه هيچ‏گونه آشنايی با تاريخ اسلام نداشته، و از سيره پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم بی‏خبرند، شواهدی تاريخی ذكر كرديم تا دورنمايی از نخستين دولت اسلامی، در ذهن آنان نقش بندد و بر ايشان آشكار گردد كه:

1- با طلوع اسلام، و به ويژه پس از هجرت پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم به مدينه، تحولی ژرف و عميق در زندگی سياسی و اجتماعی مردم جزيرة العرب پديد آمد، و افرادی كه قبل از اسلام، از نظم اجتماعی واحدی به صورت پايدار برخوردار نبوده، و يك رژيم سياسی، بر سرزمينشان حاكميت نداشته، و از حضور و اقتدار رهبری اجتماعی به صورت دولت، محروم بودند، برای اولين بار، سايه دولت اسلامی، به رهبری پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم بر آنان گسترده گرديد و نهادهای مورد نياز دولت، در آن ديار و سرزمين تأسيس گرديد.

2- در نخستين دولت اسلامی، اداره حكومت، بر عهده شخص پيامبر بود و آن حضرت مستقيما در سامان دادن به امور اجتماعی و مديريت جامعه دخالت داشت. امور سياسی، فرهنگی، اقتصادی و قضايی، با نظر آن حضرت، و بر طبق صلاح‏ديد او انجام می‏گرفت.

3- حق ولايت و سرپرستی رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم در نظر مسلمانان صدر اسلام، يك اصل مورد قبول و پذيرفته شده بود و هركس كه با قبول اسلام، عضو امت اسلامی شمرده می‏شد، خود را موظف به اطاعت از دستورات حضرت می‏دانست. مسلمانان بين دستوراتی كه از طريق وحی به پيامبر ابلاغ می‏گرديد، مانند نماز، روزه و حج، با دستوراتی كه از سوی پيامبر، و در جهت اداره جامعه، صادر می‏شد، مانند نصب حاكمان و اعزام مأموران مالياتی، تفاوتی نبودند و همه آن‏ها را به عنوان اوامر لازم الاجرا تلقی می‏كردند. تفكيك بين اين دو گونه فرمان‏ها، و ترديد در مشروعيّت قسم دوم (اوامر حكومتی) مطرح نبود.

4- رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم برای غير مسلمانان نيز، به عنوان رئيس دولت اسلامی شناخته شده بود. ازاين‏رو، برای قراردادها و تعهدات بين‏المللی، با آن حضرت مذاكره می‏كردند و نظر آن حظرت را به عنوان نظر جامعه اسلامی، و امضای پيامبر را به عنوان امضای رئيس دولت اسلامی، قلمداد كرده و حكومت اسلامی را نسبت به آن متعهد می‏دانستند.

 

دولت نبوی از ديدگاه قرآن‏

بررسی نظريه تفكيك رهبری دينی و دنيوی در سيره نبوی‏

تشكيل دولت اسلامی، به وسيله پيامبر اسلام صلّی اللّه عليه و آله و سلّم از نظر اسناد و مدارك تاريخی، چندان آشكار و واضح است كه حتی مخالفان و منتقدان حكومت دينی هم نتوانسته‏اند اصل آن‏را انكار كنند. آن‏ها برای توجيه ديدگاه خود، به ناچار راه‏های ديگری را پيموده‏اند؛ مثل اين‏كه:

الف) نبوت و حكومت، دو مشغله جداگانه است، و فرماندهی امت، به عهده پيامبران خدا نبوده است. و اگر در مورد خاتم الانبيا، اين دو مشغله، در يك‏جا و در يك نفر، جمع شده و انطباق رخ داده است، حالت استثنايی و اختصاصی دارد.

ب) اقدام پيامبر در رهبری غزوات، نصب قضات، گردآوری صدقات و جزيه و غنايم، همگی كارهايی در جهت اداره شئون دنيوی مسلمانان و خارج از دايره رسالت بوده است. قرآن در آيات متعددی شهادت می‏دهد كه پيامبر، گذشته از رهبری دينی، رهبری سياسی را به عهده ندارد. او تنها وظيفه راهنمايی و اندرزگويی مردم را دارد.

البته توجيه اوّل، از نظر علمی، چندان سست و ضعيف است كه نمی‏توان آن‏را در سطح يك نظريه علمی، قابل بررسی دانست؛ زيرا اگر اين سخن را فرضا بپذيريم كه انبيای گذشته، معمولا فرماندهی امت را به عهده نداشته‏اند، ولی از آن‏جا كه نسبت‏

به پيامبر اسلام، عكس آن ثابت است و آن حضرت در تمام شئون حكومت دخالت داشته‏ اند. لذا برای پيروان آيين اسلام، با توجه به اصل «تأسّی» يگانگی و انطباق دين و دولت، يك اصل مطلوب، تلقی می‏شود؛ زيرا قرآن كريم، رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم را به عنوان «اسوه حسنه» به مسلمانان معرفی می‏كند و می‏فرمايد:لقد كان لكم فی رسول الله اسوة حسنة.

پس با قبول اسلام، همان چيزی كه حالت استثنايی و خصوصی، نام گرفته است، الگو و نمونه به حساب می‏آيد، و اگر رويه ديگری در انبيای گذشته رواج داشته، و در عصر آنان تفكيك و جدايی- با توجه به شرايط خاص هر كدام- قابل قبول بوده، و خداوند مسئوليتی درباره فرماندهی و رهبری سياسی بر عهده آنان نگذارده است اما در دوران اسلامی و عصر نبوی، چنين تفكيكی وجود نداشته و به اقتضای سيره نبوی، مطلوب نيست. ولی در بررسی توجيه دوم، كه استناد به آيات فراوانی نموده و در قالب مستدل‏تری ارائه شده، بايد مسئله را از نظر منطق قرآن تحليل نماييم و براساس آن، به داوری و ميزان صحت و سقم آن بپردازيم.برای به دست آوردن منطق قرآن كريم، درباره نقش پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم در دولت اسلامی، سؤال‏های زير را می‏توان مطرح كرد:

1- قرآن كريم، پيامبر اسلام را به چه عنوانی معرفی می‏كند؟

2- قرآن كريم، چه وظايفی را بر عهده رسول خدا می‏گذارد؟

3- قرآن كريم، چه اموال و دارايی‏هايی را از آن پيامبر می‏داند؟

4- قرآن كريم، چه وظايفی را برای مردم، در مقابل حضرت برمی‏شمارد؟

 

1- قرآن و رهبری سياسی پيامبر

قرآن كريم، پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم را به عنوان فردی كه برای دخالت در زندگی مردم‏  «اولی» است، معرفی می‏كند و می‏فرمايد:النبی اولی بالمؤمنين من انفسهم 

اين آيه، از «اولويت» رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم در مقايسه با ديگران، بر مؤمنين خبر می‏دهد. اين اولويّت، در نزد مسلمانان، از صدر اسلام تاكنون، مفهومی روشن داشته است. ابن عباس، كه در آغاز سلسله مفسّران قرار دارد، در توضيح آن می‏گويد:آن‏جا كه پيامبر مردم را به چيزی فرا می‏خواند، هر چند مردم تمايل نداشته باشند، بايد به متابعت حضرت تن دهند و از خواسته خويش چشم‏ پوشی كنند.

شيخ طوسی، «اولی بالمؤمنين» را به «احق بتدبيرهم» معنا كرده است؛ يعنی پيامبر برای تدبير و اداره مردم، از ديگران شايسته‏ تر است.

ابو الفتوح رازی، از زبان مفسّران نقل می‏كند كه:معنای آن، اين است كه رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم در امضای احكام و اقامه حدود و فرمان دادن بر امت، از خود ايشان اولی است.

قرآن‏ پژوهان و مفسّران تصريح كرده‏اند كه اين اوليت اختصاص به مسائل دينی نداشته، و همه امور دين و دنيای آنان را دربر می‏گيرد. لذا بر مردم لازم است كه از اوامر رسول خدا پيروی كنند و از آن‏چه كه او بازمی‏دارد، دوری نمايند و خواسته‏ های او را بر اميال و تشخيص‏های خود مقدم دارند. هم‏چنين در تأئيد اين تفسير، برخی روايات نيز وجود دارد كه می‏گويد: مقصود از اولويت، مقام فرماندهی و منصب زعامت است؛ مثلا امام باقر عليه السّلام فرمود: اين آيه درباره رهبری و فرماندهی نازل شده است.»

 شأن نزول آيه نيز مؤيّد ديگری برای آن است كه اولويت در اين آيه، رهبری اجتماعی و سياسی را نيز دربر می‏گيرد؛ زيرا بر طبق برخی از نقل‏های تاريخی، وقتی رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم، تصميم به جنگ تبوك گرفت و فرمان بسيج عمومی صادر نمود، عده‏ای برای حركت در سپاه حضرت، به دنبار اجازه پدر و مادر خويش بوند. خداوند با فرو فرستادن اين آيه، رسول اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم را به عنوان عالی‏ترين مقام زعامت و رهبری جامعه اسلامی، كه هيچ نظر و رأی ديگر، و يا هيچ ولايت و حق ديگر (مانند حقوق والدين) نبايد مزاحم آن تلقی شود، معرفی نمود.

قرآن كريم، در آيه ديگری نيز از پيامبر به عنوان «ولیّ» ياد می‏كند:انما وليّكم الله و رسوله و الذين آمنوا الذين يقيمون الصلوة و يؤتون الزكوة و هم راكعون.

معنای اصلی اين كلمه، آن‏گونه كه راغب در مفردات گفته است، قرار گرفتن چيزی در كناز چيز ديگری است به نحوی كه فاصله‏ای در كار نباشد؛ يعنی اگر دو چيز، آن‏چنان به هم متصل باشند كه هيچ چيز در ميان آن‏ها نباشد، ماده «ولی» استعمال می‏شود. به همين مناسبت، طبعا اين كلمه در مورد قرب و نزديكی- اعم از قرب مكانی و قرب معنوی- به كار رفته است. و باز به همين تناسب در مورد دوستی، ياری، تصدی امر، تسلّط و معانی ديگری از اين قبيل استعمال شده است؛ چون در همه آن‏ها نوعی مباشرت و اتصال وجود دارد.

راغب درباره موارد استعمال اين واژه می‏گويد:ولايت به معنای نصرت است؛ امّا ولايت به معنای تصدی و صاحب اختياری يك كار است. گفته شده كه معنای هر دو يكی است و حقيقت آن، همان تصدی و صاحب اختياری است.

جوهری می‏گويد: هركس كه كار ديگری را به عهده گيرد، «ولیّ» او است. و در «معجم مقاييس اللغه» آمده است که همه معانی اين كلمه، به قرب و نزديكی برمی‏گردد، و آن كس كه به كار ديگری اقدام كند «ولیّ» او است.

علامه طباطبائی با توجه به موارد استعمال اين كلمه در قرآن، و نيز با اشاره به سمت‏هايی كه قرآن برای پيامبر ذكر كرد است، ولايت پيامبر را چنين توضيح می‏دهد:رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم بر همه شئون امت اسلامی، در جهت سوق دادن آنان به سوی خدا، و برای حكمرانی و فرمانروايی بر آن‏ها و قضاوت در ميانشان، ولايت دارد. ازاين‏رو، پيروی مطلق، حقّی برای او، بر عهده امت اسلامی است. و البته اين ولايت، در طول ولايت خداوند، و ناشی از تفويض الهی است؛ يعنی چون اطاعت از او، اطاعت از خداوند است و در نتيجه، ولايت او «ولايت خدايی» است، بايد از او اطاعت كرد.

به بيان برخی بزرگان: با توجه به مجموع آيات قرآن می‏توان فهميد كه آن حضرت، در آن واحد، دارای سه شأن بوده است:

اول اين‏كه، امام و پيشوا و مرجع دينی بوده؛ يعنی سخن و عملش برای مسلمانان سند و حجت بوده است: ما اتيكم الرسول فخذوه، و ما نهاكم عنه فانتهوا ؛ آن‏چه را كه پيامبر برای شما آورده است بگيريد، و از آن‏چه شما را بازدارد بايستيد.

دوم اين‏كه، ولايت قضايی داشته؛ يعنی حكمش در اختلافات حقوقی و مخاصمات، نافذ بوده است: فلا و ربك لا يؤمنون حتی يحكموك فيما شجر بينهم؛ نه چنين است، به پروردگارت سوگند! ايمانشان واقعی نخواهد بود، تا در آن‏چه در بينشان اختلاف شود، داوردت كنند.

سوم اين‏كه، ولايت سياسی و اجتماعی داشت؛ يعنی گذشته از اين‏كه مبيّن و مبلغ احكام بود، و گذشته از اين‏كه قاضی مسلمين بود، سائس و مدير اجتماع مسلمين بود، ولیّ‏امر مسلمين و اختياردار اجتماع مسلمين بود. آيه كريمه «النبی اولی بالمؤمنين من انفسهم» و هم‏چنين «انما وليكم الله و رسوله» ناظر به اين شأن سوم است. براساس چنين ولايتی، پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم رسما بر مردم حكومت می‏كرد و سياست اجتماع مسلمين را رهبری می‏نمود.

 

2- قرآن و مسئوليت‏های اجتماعی پيامبر

هريك از شئون سه‏گانه پيامبر در پيشوايی دينی، ولايت قضايی و رهبری اجتماعی، مسئوليّت‏های خاصی را بر عهده حضرت می‏گذاشت. و رسول خدا برای انجام هر كدام، مأموريت و وظيفه ويژه‏ای داشت؛ مثلا در ارتباط با عنوان اوّل، آن حضرت وظيفه تلاوت آيات بر امت، تعليم و تبيين كتاب و تزكيه آنان را بر عهده داشت:

يتلوا عليهم آياته و يزكّيهم و يعلّمهم الكتاب و الحكمة.

لتبيّن للناس ما نزّل اليهم.

و در ارتباط با عنوان دوم، حضرت وظيفه حكم كردن بين مردم را داشت: و ان احكم بينهم بما انزل الله.

هم‏چنين در ارتباط با عنوان سوم نيز قرآن كريم مأموريت‏ها و مسئوليت‏هايی برای‏ رسول اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم برمی‏شمارد. اين وظايف كه مربوط به حوزه رهبری اجتماعی است، خود نمايانگر آن است كه آن حضرت، علاوه بر دو شأن فوق، عهده‏دار زعامت سياسی مردم نيز بوده است؛ چه اين‏كه اين دستورات، چون از سوی خداوند ابلاغ گرديده و پيامبر نسبت به آن‏ها، مأموريت الهی يافته است، ازاين‏رو، زعامت و ولايت حضرت نيز مانند دو مسئوليت ديگر، جنبه الهی داشته است. لذا، اين احتمال كه دخالت‏های حضرت در زمينه مسائل اجتماعی و دولتی، خارج از محدوده وظايف دينی و دستورات الهی بوده، و خداوند چنين تكاليفی را بر دوش او نگذارده، و از وی نخواسته است، غير قابل اعتنا است.

آيات زير، نمونه‏ هايی از مأموريت‏هايی است كه در ارتباط با «رهبری جامعه » و «اداره امت» می‏باشد:

1- فامّا تثقفنّهم فی الحرب فشرّد بهم من خلفهم.

آيه قبل از اين، از كسانی كه با پيامبر عهد و پيمان بستند و هر بار نقض نمودند، به عنوان بدترين جانوران ياد می‏كند، و سپس در اين آيه، خطاب به پيامبر می‏فرمايد:

اگر با چنين كسانی به كارزار و درگيری پرداختی، آنان را چنان سركوب كن كه ديگر احدی از دشمنان، جرأت و جسارت توطئه نداشته باشند، و محاربه با تو را رها سازند.

اين آيه، از يك سو بيانگر سياستی است كه امت اسلامی در برابر دشمنان متجاوز و پيمان‏شكن بايد اتخاذ كند و از سوی ديگر، بيانگر آن است كه مسئوليت برنامه‏ريزی، آماده‏سازی مقدمات، و بالأخره عينيّت بخشيدن به اين سياست، بر عهده پيامبر است.

2- و ان احد من المشركين استجارك فأجره حتی يسمع كلام الله ثم ابلغه مأمنه. در آيات پيش از اين آيه، دستوراتی به همه مسلمين، در برخورد با مشركين داده شده است؛ «فاقتلوا المشركين، ... خذوهم و احصروهم و اقعدوا لهم كل مرصد»؛ ولی در اين آيه، خصوص پيامبر صلّی اللّه عليه و آله و سلّم دو مأموريت ويژه می‏يابد:يكی آن كه هرگاه يكی از مشركان اجازه بخواهد كه با امنيت و آرامش خاطر، كلام خدا را بشنود و با محتوای دين آشنا گردد، او را اجازه داده و امنيتش را تأمين نمايد و ديگر آن كه، پس از پايان مهلت فراگيری كلام خدا و گوش كردن به سخن حق، او را به محل امنش برساند.

از اين دو مأموريت پيامبر، و به ويژه مسئوليت دوم (ثم ابلغه مأمنه) فهميده می‏شود در مواردی كه اسلام، برای انسان‏ها، «آزادی» را پذيرفته و آن‏را محترم شمرده (مانند آزادی در بحث و تحقيق كه در اين آيه ذكر گرديده) مسئوليت تأمين و حفظ اين آزادی و حريت، به عهده پيامبر صلّی اللّه عليه و آله و سلّم (رهبر امت اسلامی) است، و حتی در شرايط بحرانی مهدور الدم بودن مشركان، كه آنان با فتنه‏انگيزی و پيمان‏شكنی، امان را از خود سلب نموده‏اند، درعين‏حال پيامبر موظف است كه برای حفظ آزادی و امنيّت مشركينی كه برای شنيدن كلام خدا می‏آيند، از دستورات ديگر الهی مانند «قاتلوا المشركين كافة» چشم‏پوشی كند، و امنيّت و آزادی آنان را تأمين نمايد.

3- يا ايها النبی حرّض المؤمنين علی القتال؛ ای پيامبر! مؤمنان را به جنگ ترغيب نما.

4- يا ايها النبی جاهد الكفّار و المنافقين و اغلظ عليهم؛ ای پيامبر! تمام تلاش خود را در نبرد با كفار و منافقان به كار گير، و بر آنان سخت بگير.

اگرچه تكليف جهاد، يك وظيفه عمومی برای همه مسلمانان است و اختصاص به شخص پيامبر ندارد، ولی از آن‏جا كه انجام اين وظيفه اسلامی، برای تك‏تك مسلمانان به صورت فردی ممكن نيست، و مسلمين بايد به صورت هماهنگ، متشكل و سازماندهی شده در جنگ شركت جويند، و اين مهم، بر دوش «فرماندهی» و از وظايف او است، ازاين‏رو، هنگامی مسلمانان می‏توانند در صحنه جهاد توفيق يابند كه فرماندهی عالی امت اسلامی، پس از تصميم به جنگ، برنامه آن‏را تدوين، و مقدمات‏ آن‏را فراهم سازد. اين آيه، چنين وظيفه‏ای را بر عهده رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم می‏گذارد.

5- خذ من اموالهم صدقة؛ از اموال ايشان، صدقه (زكات) بگير.

بر طبق برخی از روايات معتبر، با نزول اين آيه، پيامبر آن‏را به مردم ابلاغ نمودند، و پس از گذشت يك سال، مأمورين خود را برای جمع‏آوری زكات، گسيل داشتند.

براساس اين مأموريت، پيوسته رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم به جمع‏آوری زكات می‏پرداخت و- همان‏گونه كه در بخش قبل آورديم- مأمورين خاصی، برای گردآوری آن گمارده بود.

هم‏چنين اين آيه، نشان‏دهنده آن است كه «زكات» يك وظيفه فردی، كه انجام آن صرفا به عهده اشخاص گذارده شده باشد، نيست، بلكه مسلمانان در برابر پيامبر اسلام- و پس از آن در نزد امام مسلمين- برای ادای آن، مسئول می‏باشند. ازاين‏رو، هم پيامبر مأمور گرفتن است، و هم مردم موظفند دستور و فرمان رهبر جامعه اسلامی را جدّی گرفته و با مطالبه مأمورين وی، به آن‏ها بپردازند و از مصرف خودسرانه آن خودداری كنند. «3» لذا فتوای مشهور بين فقها آن است كه بر پيشوای مسلمين واجب است: مأمورينی برای جمع‏آوری زكات، قرار دهد.

6- و اما تخافن من قوم خيانة فانبذ اليهم علی سواء؛ و اگر از خيانت گروهی بيم داشتی، به طور عادلانه، به آن‏ها اعلام كن كه پيمانشان لغو شده است.

وقتی كه آثار خيانت دشمنان آشكار می‏شود، و رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم درمی‏يابد كه آنان درصدد پيمان‏شكنی و نقض عهد می‏باشند، آن حضرت نيز عهد و پيمان با آنان را ملغا اعلام می‏دارد. بر طبق اين آيه، درصورتی‏كه رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم بين مسلمانان حضور دارد، پيمان‏های مسلمين با ملل ديگر، با امضای پيامبر ارزش و اعتبار دارد؛ چه اين‏كه در مواردی كه اين پيمان‏ها لغو می‏شود، فقط شخص آن حضرت می‏تواند به اين كار اقدام نمايد. او علاوه بر آن كه بيان‏كننده شريعت و بازگوكننده قانون الهی است، تجسّم اراده امّت است، و چون قراردادهای بين المللی، با امضای رهبران سياسی ملت‏ها منعقد می‏گردد، و يا از سوی آنان لغو می‏شود، چنين كاری مانند ديگر شئون رهبری، بر عهده رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم می‏باشد.

7- و ان جنحوا للسّلم فاجنح لها؛ اگر ايشان به صلح تمايل داشتند، تو نيز آن‏را بپذير.

همان‏گونه كه تصميم به جنگ، از سوی پيامبر گرفته می‏شود و مسلمانان نمی‏توانند از سوی خود، بدان اقدام كنند، تصميم به ترك مخاصمه و قبول صلح نيز از اختيارات و مسئوليت‏های فرماندهی عالی سپاه اسلام است. ازاين‏رو، خداوند در اين امر خطير، شخص حضرت را مخاطب قرار داده و به او دستور می‏دهد: «فاجنح لها».

8- انا انزلنا اليك الكتاب بالحق لتحكم بين الناس بما اريك الله؛ ما قرآن‏را به حق بر تو فرو فرستاديم تا در بين مردم براساس آن‏چه كه خداوند به تو ياد داده است، فرمان دهی.

 «حكم» در تعبيرات قرآن و سنت، همان‏گونه كه «حكم قضايی» را- كه از سوی قاضی صادر می‏شود- دربر می‏گيرد، شامل «حكم ولايی و حكومتی» نيز- كه از سوی حاكمان و فرمانروايان صادر می‏گردد- می‏شود. لذا فرمان خداوند به اين‏كه:

 «و اذا حكمتم بين الناس ان تحكموا بالعدل؛ «3» در بين مردم به عدالت حكم كنيد. چنين‏ تفسير شده است:

خداوند از فرمانروايان و حكّام خواسته است كه بر طبق عدالت، حكم كند.

هم‏چنين به حضرت داود گفته شده: چون خداوند، تو را خليفه قرار داده است، به عدالت حكم كن.

يا داوود انا جعلناك خليفة فی الارض، فاحكم بين الناس بالحق.

در اين آيه، «حكم» به عنوان شأنی كه برخلاف و حكومت مترتب است، قلمداد شده است:

با توجه به اين استعمال‏ها و چنين شواهدی، اختصاص‏دادن «حكم» به «حكم قضايی»، در سوره نساء، كه خداوند از پيامبر می‏خواهد كه بين مردم حكم نمايد:

 «لتحكم بين الناس» وجهی ندارد. به علاوه، تأمل در مضمون خود اين آيه، نشان می‏دهد كه مقصود از حكم، صرفا حكم قضايی نيست؛ زيرا:

اولا، محور اصلی آيات قبل از آن، جهاد است، و در جهاد، مسلمانان با فرماندهی و حكم ولايی حضرت، كه نمايانگر زعامت مسلمين است، در ارتباطند، نه با حكم قضايی. ميدان جنگ، محكمه قضاوت نيست كه قاضی و حكم قضايی بطلبد. بلكه ميدان جنگ، صحنه فرماندهی است كه نياز به حاكم و فرمانده دارد و با حكم ولايی اداره می‏شود.

ثانيا، با صرف‏نظر از سياق آيات قبل، حكم پيامبر، برای از بين بردن اختلافات و درگيری‏های مسلمين است. ازاين‏رو، دايره حكم رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم در شعاع اختلافاتی است كه بين مسلمين بروز می‏كند: «يحكموك فيما شجر بينهم». «3» و پر واضح است كه رفع بسياری از اختلافاتی كه در سطح جامعه و در بين گروه‏های مختلف رخ می‏دهد، فراتر از كار قاضی و حلّ نزاع‏های شخصی است. تنها رهبر سياسی امت می‏تواند به اين منازعات خاتمه داده و آرامش را به جامعه برگرداند.

ثالثا، در اين آيه، حكم كردن بين مردم به عنوان غايت و هدف فرو فرستادن قرآن، ذكر گرديده است، درحالی‏كه مسائل قضايی، بخش بسيار اندكی از محتوای قرآن‏را تشكيل می‏دهد. لذا تبيين غايت نزول قرآن، تنها در محدوده اين بخش بسيار اندك غير مناسب است. برخلاف آن كه حكم به معنای حكومت و تشكيل دولت باشد، كه ذكر جامعه ايده‏آل به رهبری رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم به عنوان آرمان نزول قرآن، با مجموعه آيات قرآن، دارای تناسب و ارتباط است.

 

3- قرآن و اموال پيامبر

قرآن كريم، اموال عمومی را از آن پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم می‏داند؛ چه اموالی كه از دست مردم به عنوان ماليات به بيت المال می‏ريزد، و چه ثروت‏هايی كه به صورت طبيعی وجود دارد.

تأمل در اين دارايی‏ها از نظر كميّت و مقدار آن‏ها، و نيز نوع مالكيّت حضرت، و مسئوليت‏هايی كه متقابلا بر عهده پيامبر قرار گرفته است، نشان‏دهنده موقعيّت رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم در زعامت و رهبری جامعه، و نقش آن حضرت، در دولت اسلامی است. در قرآن كريم، اموال زير، متعلق به پيامبر دانسته شده است:

1. خمس‏

و اعلموا انما غنمتم من شی‏ء فان لله خمسه و للرسول و لذی القربی و اليتامی و المساكين و ابن السبيل؛ بدانيد هرگونه غنيمتی به دست آوريد، خمس آن برای خدا و برای پيامبر و برای ذی القربی و يتيمان و مسكينان و در راه‏ماندگان است.

در اين آيه، بخشی از «خمس»، از آن پيامبر دانسته شده است. ولی از آنجا كه براساس تفاسير اهل بيت عليهم السّلام، سهم خداوند و سهم ذی القربی- كه مقصود خصوص‏ ائمه عليهم السّلام است- نيز، در اختيار پيامبر است، لذا در مجموع، نيمی از خمس، مربوط به آن حضرت است.

از نظر فقه شيعه، خمس اختصاصی به غنايم جنگی ندارد، و به همه درآمدها، از معادن گرفته تا توليد، تجارت و كشاورزی، تعلق می‏گيرد. ازاين‏رو، می‏توان حدس زد كه نصف خمس (سهم پيامبر) چه رقم هنگفتی را تشكيل می‏دهد. رقمی كه در واقع، يك دهم كل ثروت و درآمد خالص يك كشور را تشكيل می‏دهد. اختصاص اين درآمد سرشار برای پيامبر چه حكمتی دارد؟ آيا در زندگی شخصی حضرت، نياز به چنين ثروت انبوهی است؟ آيا خداوند به اين وسيله خواسته است كه پيامبر خود را در رديف ثروتمندترين مال‏اندوزان جهان قرار دهد تا وی بهترين امكانات مادّی را از اين طريق برای خويش فراهم سازد؟ و يا خمس، بودجه دولت اسلامی است كه در برخی روايات، از آن به عنوان «وجه الاماره»»

 تعبير شده است و اين بودجه در اختيار پيامبر اسلام قرار گرفته است تا به عنوان رهبر امت اسلامی و زمامدار مسلمين، به مصارف خاص آن برساند؟ به تعبير ديگر، خمس ملك شخصی حضرت نيست، بلكه بخشی از بيت المال است كه حق تصرف در آن، در جهت مصالح عمومی جامعه، با رسول خدا است.

فرضيه اوّل كه با نظام قانون‏گذاری اسلام و با سيره رسول اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم ناسازگار است، از نظر دانشمندان اسلامی، مردود است.

2. انفال‏

يسألونك عن الانفال، قل الانفال لله و للرسول. قرآن كريم تصريح می‏كند كه انفال نيز- مانند اراضی‏ای كه بدون لشكركشی به تصرف مسلمين درآمده، اراضی موات، معادن و ارث كسی كه وارث ندارد- از آن‏ پيامبر صلّی اللّه عليه و آله و سلّم است.

در انفال، برخلاف خمس، مسئله تقسيم و سهام مطرح نبوده و تمام آن، يك‏جا در اختيار رسول خدا است؛ زيرا آن‏چه كه مال خدا نيز شمرده می‏شود، در اختيار ولیّ الهی است. در دو روايت، امام صادق عليه السّلام می‏فرمايند:و ما كان لله من حق فانما هو لوليّه.الانفال لله و للرسول فما كان لله فهو للرسول، يضعه حيث يحب.

بدون شك، اين ثروت عظيم نيز به عنوان مال شخصی پيامبر قرار داده نشده است، بلكه او به عنوان زمامدار مسلمين، بر نگهداری، مصرف در جهت مصالح عمومی و توزيع عادلانه آن، ولايت دارد. و لذا پس از وفات حضرت هم، به جانشين بر حق او، كه پيشوای لايق مسلمين است، منتقل می‏گردد. امير المؤمنين عليه السّلام می‏فرمايند:ان للقائم بأمور المسلمين بعد ذلك (ای الخمس) الانفال التی كانت لرسول الله.

 

3. فی‏ء

ما افاء الله علی رسوله من اهل القری فللّه و للرسول و لذی القربی و اليتامی و المساكين و ابن السبيل كيلا يكون دولة بين الاغنياء منكم. «4» آن‏چه را كه خداوند از اهل اين آبادی‏ها به رسولش باز گرداند، از آن خدا و رسول و خويشاوندان او و يتيمان و مستمندان و در راه‏ماندگان است.

اين آيه، و آيات ديگری از سوره حشر، ناظر به جريان برخورد پيامبر اسلام صلّی اللّه عليه و آله و سلّم با يهوديان بنی نضير است. آنان هر چند با حضرت، پيمان عدم تعرض و مصالحه امضا كرده بودند، ولی در پيمان‏شكنی پيشگام شده، نمايندگان خود را به نزد ابو سفيان‏

به مكه فرستادند و با او هم قسم شدند كه يك صدا و متّحد عليه اسلام، عمل نمايند.

به دستور پيامبر اسلام، گروهی از مسلمانان، آنان را محاصره كردند. و بالأخره، بنی نضير پذيرفتند كه سرزمين خود را رها كرده و از آن ديار كوچ كنند. اموال بنی نضير در اختيار پيامبر قرار گرفت و حضرت در پاسخ اين سؤال كه آيا اين اموال را نيز پس از آن كه خمس آن‏را برمی‏داريد، بين سربازان، تقسيم خواهيد كرد، فرمود: خداوند، آن‏را برای من قرار داده است.البته رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم اين اموال را نيز براساس مصلحتی كه تشخيص می‏داد، بين مهاجرين تقسيم كرد. در روايات اسلامی، از «فی‏ء» يعنی اموالی كه از كفار، بدون درگيری نظامی به تصاحب مسلمانان درمی‏آيد،  به «مال خالص» پيامبر، تعبير شده است. و از اين جهت، بين غنيمت كه فقط يك پنجم آن، از آن پيامبر است، با فی‏ء تفاوت است.

علاوه بر خمس، انفال و فی‏ء كه قرآن كريم متعلق به پيامبر صلّی اللّه عليه و آله و سلّم می‏داند، بودجه‏ های ديگری نيز در اختيار حضرت قرار دارد؛ زيرا زكات نيز به وسيله آن حضرت جمع‏ آوری و به مصرف می‏رسد؛ چه اين‏كه ماليات سرانه كفار نيز كه «جزيه» نام دارد، در اختيار آن حضرت قرار می‏گيرد.

با كم‏ترين آشنايی با منطق قرآن و فقه اسلامی، می‏توان فهميد كه اين بودجه فراوان، به عنوان منبع هزينه زندگی شخصی پيامبر، و يا منبع هزينه تبليغ احكام توسط آن حضرت نيست. به بيان امام عسكری عليه السّلام: خداوند با سپردن نيمی از خمس به پيامبر، تربيت يتيمان، برآوردن نيازهای مسلمين، پرداخت بدهكاری آنان و تأمين هزينه حج و جهاد را، از او خواسته است.

سيره پيامبر اسلام نيز در دوران مدينه، به خوبی نشان می‏دهد كه اين درآمدها، در چه راه‏هايی مصرف شده است و چگونه آن حضرت، نيازهای اساسی دولت اسلامی را از آن تأمين كرده است. لذا امثال علی عبد الرزاق كه پنداشته‏اند رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم در زمينه تشكيل دولت، وظيفه‏ای نداشته و خداوند از او چنين كاری را نخواسته بود، بايد به اين سؤال پاسخ دهند كه پس چرا خداوند، اين اموال فراوان را در اختيار پيامبر قرار داد و در قرآن به آن تصريح نمود؟

آن‏چه را كه پيامبر از ماليات‏های اسلامی، مانند خمس و زكات و جزيه و خراج دريافت نمود، و آن‏چه را كه از منابع ملّی ثروت مانند انفال، در اختيار داشت، مجموعا بيت المال و خزانه دولتی را تشكيل می‏داد، كه در برابر هريك از اين درآمدها، رديف خاصی از نيازهای جامعه اسلامی قرار داشت، نيازهايی از اين قبيل:

- تأمين امنيت مرزهای كشور اسلامی.

- تأمين حقوق كارگزاران مالياتی. 

- تأمين نيازهای قضاوت. 

- تأمين هزينه نيروهای مسلّح. 

- تأمين زندگی از پاافتادگان.

- ادای دين. 

- جبران خسارت بی‏گناهان.

- پرداخت ديه.

- عمران.

و آموزش و پرورش.

 

4- قرآن و مسئوليت مسلمانان در برابر پيامبر

جامعه اسلامی در برابر پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم چه وظيفه‏ای دارد؟ آيا تنها مسئوليت مسلمانان اين است كه به احكام و دستورات خداوند كه آن حضرت ابلاغ می‏كند عمل نمايند، و برای رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم فراتر از بيان قانون الهی و «مسئله‏گويی» شأنی وجود ندارد و در نتيجه، امت اسلامی فقط به فرمان‏بری از خداوند و دستورات او مأمورند؟ و يا جامعه اسلامی همان‏گونه كه از احكام خداوند تبعيت می‏كند، بايد دستورات پيامبر را نيز به اجرا درآورد، و همان‏طور كه در دايره تكاليف الهی، هم‏چون نماز و روزه، موظف به اطاعت از خدا است، در دايره مقرراتی كه از سوی پيامبر به مرحله اجرا گذارده می‏شود نيز مؤظّف به اطاعت از پيامبر است؟

قرآن كريم در آيات فراوانی، مردم مسلمان را به فرمان‏بری از پيامبر فرا می‏خواند و برای آنان چنين وظايفی را برمی‏شمارد:

1- از پيامبر اطاعت كنيد.

2- در اختلافات به او مراجعه كنيد.

3- جريانات روز و رخدادها را با او در ميان بگذاريد.

4- تخلف از دستور حضرت روا نيست.

5- با دخالت حضرت در امور اجتماعی، احدی از خود اختياری ندارد.

6- در موقعيت‏های خطير و مسئوليت‏های مهم، فقط با جازه پيامبر می‏توان صحنه را ترك كرد.

و ...

چنين وظايفی برای عموم مسلمانان، حكايت از آن دارد كه در بينش قرآنی، پيامبر اسلام صلّی اللّه عليه و آله و سلّم صرفا در جايگاه مسئله‏گويی و بيان احكام قرار ندارد و حوزه نفوذ و دخالت او به ابلاغ وحی، محدود نمی‏گردد و مسلمانان نيز نبايد فقط برای فراگيری احكام، آن حضرت را مرجع خود بدانند، بلكه موظفند در عرصه مسائل اجتماعی، از خط مشی و سياستی كه توسط رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم ترسيم می‏شود، پيروی كرده، و در جريانات سياسی- اجتماعی، بر طبق نظر او عمل نمايند، و در برابر امر و فرمان او گردن نهند.

امام خمينی در اين زمينه می‏فرمايند: رسول الله صلّی اللّه عليه و آله و سلّم از آن جهت كه پيام‏آوری از سوی خداست، از خود امر و نهی ندارد، و اگر در زمينه احكام الهی، دستور دهد- مثلا به نماز امر كند- تنها ارشاد به فرمان الهی است؛ زيرا او نسبت به اوامر و نواهی خداوند، صاحب امر و نهی نمی‏باشد، و صرفا آن‏ها را ابلاغ نموده و از طرف خداوند برای مردم گزارش می‏كند؛ چه اين‏كه دستورات ائمه عليهم السّلام نيز درباره احكام الهی چنين است و از اين نظر، اوامر پيامبر صلّی اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه عليهم السّلام برای مردم، مانند اوامر مجتهد برای مقلد خويش است؛ مثلا وقتی فقيهی می‏گويد: «خون نجست است»، سخن او به مانند كلام پيامبر، ارشاد به حكم الهی است. ازاين‏رو، مخالفت با چنين اوامری، فقط مخالفت با خداست، نه مخالفت با پيامبر صلّی اللّه عليه و آله و سلّم يا امام عليه السّلام و يا فقيه.

ولی اگر پيامبر از آن جهت كه رهبر جامعه اسلامی است فرمان دهد، پيروی و فرمان‏بری از خود او لازم است؛ مثلا وقتی سپاهی را برای حركت به سوی يك منطقه فرا می‏خواند، اطاعت از فرمان او به عنوان زمامدار، واجب است، و دستور او به مانند دستور الهی لازم الاجرا است، هر چند ارشاد به حكم الهی نبوده و مستقلا از سوی خود حضرت صادر شده است. دستور قرآن به «اطيعو الرسول» پس از «اطيعوا الله» ناظر به لزوم پيروی مسلمانان‏ از چنين فرمان‏هايی است.

اينك برخی از آيات قرآن‏را كه بازگوكننده وظايف مسلمانان نسبت به رهبری پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم می‏باشد، مرور می‏نماييم:

لزوم اطاعت از پيامبر

در آيات متعددی، از مسلمانان خواسته شده است كه علاوه بر اطاعت خدا، از پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم نيز اطعات كنند:اطيعوا الله و اطيعوا الرسول.

اين تكرارها كه خود، حكايت از اهميت موضوع دارد، می‏فهماند كه حركت جامعه اسلامی، براساس دو الگو مشخص می‏گردد: دستور خدا و دستور پيامبر. و اگر فرد يا گروهی به بهانه تمسك به قانون خداوند و عمل بدان، خود را از رهبری پيامبر و دستورات آن حضرت بی‏نياز بداند و فرامين رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم را ناديده انگارد، زندگی‏اش صبغه دينی و اسلامی نداشته، مورد رضايت خداوند نيست.

اين آيات گروه آن است كه در جامعه ايده‏آل اسلامی، كه قرآن اصول و مبانی آن‏را مشخص نموده است، تفكيك بين قوانين الهی و دستورات نبوی- به عنوان حاكم اسلامی- غير قابل قبول است. و اگر شريعت از زبان پيامبر اخذ می‏شود و تدوين می‏گردد، ولايت و حكومت نيز بايد بر طبق نظر آن حضرت، شكل گيرد، و جامعه اسلامی با بودن شريعت خداوند، نبايد خود را از ولايت پيامبر مستغنی ببيند.

علامه طباطبائی: در تفسير آيه «يا ايها الذين آمنوا اطيعوا الله و اطيعوا الرسول و اولی الامر منكم» می‏گويد:

جای ترديد نيست كه مقصود از اطاعت خداوند، اطاعت از او در مواردی است كه به وسيله وحی توسط پيامبرش به ما رسيده است؛ امام پيامبر در ميان امت، دو شأن دارد:يكی تبيين و توضيح كتاب اليه: «و انزلنا اليك الكتاب لتبين للناس ما نزل اليهم.» و البته جزئيات احكام را هم هر چند در كتاب نيامده است، ولی پيامبر از خداوند دريافت و ابلاغ می‏كند.و ديگری تشخيص و ارائه طريق در مسائل اجتماعی كه به اداره نظام مسلمين مربوط است، و آن حضرت براساس صلاح‏ديد خود، نظر می‏دهد. و در اين بخش برای تصميم‏گيری، مأمور به مشاوره شده است: «و شاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوكل علی الله» و خداوند بدين وسيله، امّت را در مشورت شريك و سهيم، و پيامبر را در تصيم‏گيری مستقل قرار داده است. از اين‏جا روشن می‏شد كه اطاعت از پيامبر، مفهومی غير از اطاعت از خداوند دارد و هر كدام دارای معنای خاصی است، هر چند چون خداوند اطاعت پيامبر را لازم دانسته است، لذا اطاعت از پيامبر، در حقيقت اطاعت از خدا است. پس مفاد اين آيه چنين است: مردم بايد از آن‏چه پيامبر دستور می‏دهد، چه منشأ سخن حضرت، «وحی» و چه «رأی» باشد، پيروی نمايند.

تأمل در سياق آياتی كه امر به اطاعت از پيامبر شده است نيز اين برداشت قرآنی را تأييد می‏كند؛ مثلا در سياق آيات جنگ و جهاد، و به دنبال دستور «اطيعوا الله»، فرمان «اطيعوا الرسول» مطرح شده است:

يا ايها الذين آمنوا اطيعوا الله و اطيعوا الرسول و لا تبطلوا اعمالكم.

فلسفه اين‏كه در دعوت به جهاد و برای تحريك مسلمانان به حضور در ميدان نبرد، اين دو اطاعت، در كنار يكديگر ذكر شده است، آن است كه جهاد، از يك سو، «حكم الهی» است كه از طرف خداوند تشريع شده است، و از سوی ديگر، يك «حكم ولايی» و حكومتی است كه از طرف پيامبر، و با توجه به شرايط خاص زمان و مكان، صادر می‏گردد. ازاين‏رو، حضور در سپاه اسلام و حركت با تشوق مسلمين، با توجه به جنبه اوّل، اطاعت از خدا و با توجه به جنبه دوم، اطاعت از پيامبر است.

علامه طباطبائی، در اين‏جا نيز تأكيد می‏كند كه: براساس اين آيه، اطاعت از پيامبر صلّی اللّه عليه و آله و سلّم در زمينه دستوراتی كه برای اداره جامعه اسلامی و از موضع ولايت و حكومت صادر می‏كند، لازم است.

قابل توجه است كه در برخی آيات، به جای «اطيعوا الله و اطيعوا الرسول»، دستور «اقيموا الصلوة و اتوا الزكوة و اطيعوا الرسول»  داده شده است، كه از آن استفاده می‏شود اطعات خدا به معنای انجام تكاليف الهی، مانند نماز و روزه است، و فراتر از اين تكاليف، تكليف ديگری نيز به عنوان اطاعت از پيامبر وجود دارد.

حضرت امام خمينی دراين‏باره می‏گويند: اطاعت از اوامر خدای تعالی، غير از اطاعت از رسول اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم است. كليه عباديّات و غير عباديّات- احكام شرع الهی- اوامر خداوند است، و رسول خدا در باب نماز، هيچ امری ندارد و اگر مردم را به نماز وامی‏دارد تأييد و اجرای حكم خداست، ما هم كه نماز می‏خوانيم، اطاعت امر خدا را می‏كنيم. اطاعت از رسول اكرم، غير از «اطاعة الله» است.

اوامر رسول اكرم آن است كه از خود آن حضرت صادر می‏شود و امر حكومتی می‏باشد؛ مثلا از سپاه اسامه پيروی كنيد، ماليات‏ها را از كجا جمع كنيد و ... اين‏ها اوامر رسول اكرم است. خداوند ما را الزام كرده كه از حضرت رسول اطاعت كنيم ... البته از باب اين‏كه خدای تعالی فرمان داده كه از رسول و او لو الامر پيروی كنيم، اطاعت از آنان، در حقيقت اطاعت از خدا هم می‏باشد.»

 

لزوم ارائه اطلاعات و گزارشات به پيامبر

قرآن مسلمانان را موظف می‏داند كه اطلاعات و اخبار خود را- به ويژه در شرايط حسّاس جنگ، قبل از انتشار در بين مردم- به پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم ارائه نمايند تا هم رهبری جامعه در جريان تازه‏ترين رويدادها قرار گيرد و هم بدين وسيله، از اشاعه اخبار بی‏اساس و شايعات جلوگيری شود. به علاوه، اگر پخش چنين اخبار حسّاسی، حساب شده و در زمان مناسب انجام نگيرد و هر خبر و گزارشی مستقيما و بدون ارزيابی و سنجش به مردم منتقل گردد، می‏تواند موجب بروز نگرانی‏هايی در جامعه شود:

و اذا جاءهم امر من الامن او الخوف اذاعوا به و لو ردوه الی الرسول والی اولی الامر منهم لعلمه الذين يستنبطونه؛ و هنگامی كه خبری ايمنی‏بخش يا ترسناك به آن‏ها برسد، فوران آن‏را پخش می‏كنند، درحالی‏كه اگر آن‏را به پيامبر و او لو الامر خويش ارجاع دهند، اهل تحليل و بررسی، حقيقت مطلب را تشخيص خواهند داد.

در اين آيه از ارجاع اين امور به خداوند، سخن به ميان نيامده، و فقط از مسلمانان خواسته شده است كه چنين مسائلی را با پيامبر و اولی الامر در ميان بگذارند، درحالی‏كه در موارد اختلاف، مسلمانان مأمورند كه واقعه را به خداوند و پيامبر ارجاع دهند:

فان تنازعتم فی شی‏ء فردوه الی الله و الرسول.

رمز اين تفاوت آن است كه در اختلافات، نياز به «قانون» و «حكم شرعی» است، و اين قانون و حكم از مبدء وحی سرچشمه می‏گيرد و از سوی خداوند تشريع شده است، درحالی‏كه در بررسی اخبار و شايعات، كار حاكم اسلامی، صرفا موضوع‏ شناسی و ارزيابی گزارشات است و او است كه با تحليل دقيق خود بايد نسبت به صحت و سقم اخبار نظر دهد. «3» پس اين آيه نيز صراحت دارد كه پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم صرفا ابلاغ‏كننده احكام الهی و پيام‏رسان قانون خدا نيست، بلكه علاوه بر كارشناسی احكام، مسئوليت كارشناسی موضوعات، حوادث و رخدادهای سياسی- اجتماعی نيز بر عهده او است و همان‏گونه‏ كه مسلمانان برای دريافت احكام به او مراجعه می‏كنند، برای دريافت تحليل صحيح مسائل جاری جامعه نيز بايد در نزد او زانو زنند و هرگز خودسرانه به قبول يا ردّ و يا بازگو كردن جريانات سياسی اقدام ننمايند.

 

لزوم استيذان از پيامبر

قرآن از مسلمانان می‏خواهد كه در مسائل مهم اجتماعی- سياسی، هرگز بدون اجازه از رسول اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم صحنه را ترك نكنند و از اين رهگذر، متذكر می‏شود كه در دايره مسائل اجتماعی، افراد نبايد با تشخيص و صلاح‏ديد شخصی خود، تصميم‏گيری كرده و اقدام نمايند، بلكه در مسائل مربوط به نظام اسلامی، اصل اوّلی اين است كه با او باشند و بر محور او حركت كنند، و در شرايط استثنايی تنها با اجازه از او به محل ديگری رفته، و به كار ديگری بپردازند: انما المؤمنون الذين آمنوا بالله و رسوله و اذا كانوا معه علی امر جامع لم يذهبوا حتی يستأذنوه ان الذين يستأذنوك اولئك الذين يؤمنون بالله و رسوله فاذا استأذنونك لبعض شأنهم فأذن لمن شئت منهم و استغفرلهم؛ مؤمنين واقعی فقط كسانی‏اند كه به خدا و پيامبرش ايمان آورده و اگر در امر مهمّی با او باشند، بدون اذن او به جايی نمی‏روند. همانا آنان كه از تو اذن می‏خواهند ايمان به خدا و رسولش دارند، در اين صورت اگر از تو برای برخی كارهای خود اجازه خواستند، به هر كدام كه بخواهی اذن ده و برايشان طلب آمرزش كن.

آيات ديگر قرآن نيز دلالت دارد كه موضوع استيذان از پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم به‏عنوان رهبر جامعه اسلامی، برای عدم حضور در هريك از صحنه‏های خطير اجتماعی، در بين مسلمانان صدر اسلام، امری پذيرفته‏شده و رايج بوده و حتی منافقان بهانه‏گير و راحت‏طلب نيز كه پيوسته به دنبال عذرتراشی برای فرار از ميدان‏های فداكاری بودند، خود را موظف به استيذان از حضرت دانسته و بدون آن، جرأت ترك صحنه را نداشتند. و اذا انزلت سورة ان آمنوا بالله و جاهدوا مع رسوله استأذنك او لو الطول منهم و قالوا ذرنا نكن مع القاعدين؛ هرگاه سوره‏ای نازل شد كه امر به ايمان به خدا و جهاد به همراه پيامبر كرد، منافقان توانمند و ثروت‏اندوز از تو استيذان و تقاضای معافی از جهاد كرده و گفتند: بگذار ما از معاف‏شدگان باشيم.

در مجموع، اين آيات نمايانگر آن است كه امت اسلامی، در برابر رهبر و زمامدار خود- پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم- چه مسئوليتی بر دوش دارد، و خداوند از عموم مسلمانان خواسته است كه شعاع ولايت و رهبری آن حضرت را بر سراسر زندگی اجتماعی خود بگسترانند و هيچ‏يك از صحنه‏های تلاش خويش را از حضور و هدايت پيامبر خدا بركنار ندارند. قرآن از مسلمانان می‏خواهد كه با دخالت رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم در امور اجتاعی و پس از اعلام نظر حضرت، ترديدی به خود راه نداده، و يك‏پارچه تسليم باشند: ما كان لمؤمن و لا مؤمنة اذا قضی الله و رسوله امرا ان يكون لهم الخيرة من امرهم و من يعص الله و رسوله فقد ضلّ ضلال مبينا؛ وقتی خدا و پيامبر او در كاری فرمان دادند، هيچ مرد و زن مسلمانی، اختياری در كار خود ندارد، و هركس با خدا و رسولش مخالفت كند، آشكارا گمراه شده است.

در اين آيه، مقصود از «قضای پيامبر»، دخالت آن حضرت در شئون گوناگون زندگی مردم و مسائل مختلف حكومت است و هر چند خداوند تأكيد می‏كند كه چنين مسائلی، مسائل خود مردم است: «من امرهم»، مربوط به زندگی ايشان بوده و سود و زيانش برای آن‏ها است، و لذا حق مشاركت و دخالت دارند، ولی در همين مسائل هم وقتی پيامبر خدا، به عنوان رهبر دولت اسلامی، دخالت نمود و كار را به دست گرفت، جايی برای مداخله ديگران باقی نمی‏ماند و هيچ‏كس نبايد خود را صاحب اختيار بداند.

اين وظيفه اسلامی نيز نمايانگر آن است كه پيامبر اكرم صلّی اللّه عليه و آله و سلّم در حكومت اسلامی، از موقعيت ممتازی برخوردار است و از طرف خداوند، حكم و نظر او برای اداره نظام اسلامی، نافذ قرار داده شده، تا جايی كه احدی در برابر قدرت رهبری‏اش، توان معارضه ندارد.

وظايف و مسئوليت‏های مسلمانان نسبت به رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم، به موارد فوق محدود نمی‏شود و قرآن كريم در آيات ديگری نيز تكاليف آنان را بازگو نموده است. آيات زير نيز در اين رابطه قابل مطالعه و بررسی است:

- بر پيامبر پيشی نگيريد:

يا ايها الذين آمنوا لا تقدموا بين يدی الله و رسوله.  - از فرمان حضرت تخلف نورزيد:

ما كان لاهل المدينة و من حولهم من الاعراب ان يتخلّفوا عن رسول الله. - داوری پيامبر را قبول كنند:

فلا و ربك لا يؤمنون حتی يحكموك فيما شجر بينهم ثم لا يجدوا فی انفسهم حرجا مما قضيت و يسلّموا تسليما.

در پايان، بدين نكته نيز بايد اشاره نمود كه هر چند در بسياری از آيات قرآنی، شخص رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم مورد خطاب قرار گرفته و رسالت او به عنوان رئيس دولت اسلامی تبيين گرديده است، ولی اين بدان معنا نيست كه اين گونه وظايف، اختصاص به حكومت نبوی داشته و پس از آن حضرت، قابل اجرا نمی‏باشد. اين آيات، نماينگر شأن اجتماعی رسول خدا صلّی اللّه عليه و آله و سلّم از سوی خداوند، و راهنمای حكومت آن حضرت است، و البته اين فصل، صرفا درصدد تبيين همين واقعيت است.

 

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)

پیام هفته

پذیرش حکومت صالحان
آیه شریفه : إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤتُونَ الزَّكاةَ وَ هُم راكِعُونَ (سوره مبارکه مائه ، آیه 55)ترجمه : جز اين نيست كه ولى شما خداست و رسول او و آنان كه ايمان آورده‏اند، همان ايمان آورندگانى كه اقامه نماز و اداى زكات مى‏كنند در حالى كه در ركوع نمازند.روایت : قال الصادق (ع): لا يَستَغنى أَهلُ كُلِّ بَلَدٍ عَن ثَلاثَةٍ يُفزَعُ إِلَيهِم فى أَمرِ دُنياهُم وَ آخِرَتِهِم، فَإِن عَدِموا ذلِكَ كانوا هَمَجا: فَقيهٌ عالِمٌ وَرِعٌ و َأَميرٌ خَيِّرٌ مُطاعٌ و َطَبيبٌ بَصيرٌ ثِقَةٌ(تحف العقول ، ص 321)

ادامه مطلب

موسسه صراط مبین

نشانی : ایران - قم
صندوق پستی: 1516-37195
تلفن: 5-32906404 25 98+

پست الکترونیکی: این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید