سخنى با خواننده

سخنى با خواننده


در شرائطی كه هر روز با اثر جديدی در زمينه تاريخ انديشه بيگانگان روبه‏رو هستيم متأسفانه نسل امروز ما هنوز منابع در خوری برای آشنايی با انديشه گذشتگان و سازندگان هويت اسلامی و ايرانی خويش در اختيار ندارد. غالباً از ريشه و پيشينه خود بی‏اطلاع است؛ تا آن‏جا كه می‏بينيم حتی برخی از فارسی نويسان به تقليد از نويسندگان غربی سير انديشه در فلسفه و علوم را پس از دوره يونان و روم باستان در دوره مدرسی مسيحی و سپس در دوره مدرن دنبال می‏كنند و به يك باره دوره اسلامی - يعنی دوره تاريخی مهمی كه مركز ثقل علوم مختلف عقلی و تجربی در سرزمين‏های اسلامی بوده است و به ويژه دانشمندان ايرانی نقش مؤثری در شكوفايی علوم داشته‏اند - به دست فراموشی سپرده می‏شود.
در اين ميانه شايد سرنوشت انديشه‏های سياسی - اعم از فلسفی يا فقهی‏اسف‏بارتر از شاخه‏های ديگر علوم باشد؛ همين امر زمينه‏ساز برخی‏پيش‏داوری‏های ناروا نسبت به تطور تاريخی انديشه سياسی مسلمين وبالندگی‏های آن گرديده است. لذا چندی است كه گروه پژوهشی تاريخ‏انديشه سياسی مسلمانان، احياء ميراث سياسی اسلامی را وجهه همت‏خود قرار داده است و به مدد توفيق الهی هر بار بامعرفی انديشه‏های يكی از عالمان بزرگ اسلامی برگی از اين دفتر گرانبها را تقديم اهل‏نظرمی‏نمايد.
مسلماً آرای متفكران مسلمان در هر دوره نگاه به شرايط عصر خويش داشته و به يك معنا پاسخی به مسائل و نابسامانی‏های زمانه يا طرحی برای سامان اوضاع جامعه بوده است و نظر گاه هر كدام در مواجهه با موضوعات سياسی با ديگران تفاوت‏هايی دارد اما همه اين‏ها در درون الگوی اسلامی در متن باورها و دغدغه‏های نسبتاً مشابه روييده است؛ لذا در عين ويژگی‏های متنوع مشتركات بسياری در اصول دارند.
اين آرا هم از جهت روشن شدن زوايای تاريك تاريخ اسلام و ايران ارزش تاريخی دارد؛ چه اين‏كه به زعم ما شناخت تاريخ با اكتفا به وقايع‏نگاری‏ها و بدون تلاش برای فهم انديشه‏های آفرينندگان وقايع اصطياد نمی‏گردد؛ هم به جهت محتوايی و نظری ارزش علمی وافر دارد چه اين‏كه به اعتقاد ما انديشمند مسلمان امروز كه درصدد پاسخ‏گويی به مسائل زمان خويش است دغدغه‏های مشترك بسياری با پيشينيان دارد و در صورتی كه بخواهد متكی به هويت تاريخی خويش باشد سخت نيازمند مطالعه راه طی شده آنان است و تأمل در فراز و نشيب تاريخی انديشه‏ها و حوادث برای او بسی عبرت‏آموز و مغتنم خواهد بود.
آن‏چه پيش روی شما است تحليل انديشه سياسی محقق حلّی است كه به قلم فاضل ارجمند جناب آقای روح‏اللَّه شريعتی انجام‏يافته است. تلاش مجدّانه محقق محترم شايسته تقدير و ستايش است. همچنين لازم است از زحمات بی‏دريغ حجت‏الاسلام والمسلمين لك‏زايی كه شكل‏گيری گروه و پيشرفت كار آن وامدار مديريت مدبرانه ايشان است قدردانی به عمل آيد. و همچنين از دكتر عليرضا صدرا به‏خاطر نظارت و راهنمايی اين نوشتار تشكر و قدردانی می‏شود. در خاتمه از همه علاقه‏مندان به انديشه سياسی اسلامی استدعا می‏شود از ارائه انتقادات و پيشنهادات و هم‏راهی ما، در اين مهم دريغ نفرمايند.
«مركز مطالعات و تحقيقات اسلامی»
«پژوهشكده انديشه سياسی اسلام»

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه


انديشه سياسی فقها
انديشه سياسی محقق حلّی
مطالب اين نوشتار


بشر در زندگی اجتماعی خويش نيازمند هم‏كاری، مساعدت و ارتباط با ديگران است؛ اين معاشرت و ارتباط اگر بر قانونی استوار نباشد و يا ضمانت اجرايی برای آن قانون وجود نداشته باشد به اختلال و تضييع حقوق افراد منجر می‏شود، چرا كه افزون‏طلبی و حب ذات از صفات غريزی انسان بوده و بشر را به ناديده گرفتن حقوق ديگران تشويق می‏كند و عدم‏كنترل آن دو به ظلم و ستم به ديگران می‏انجامد. عقل لزوم قانون و ضمانت اجرای آن را تصديق می‏كند و انسان‏ها دارای هر دين و مسلكی كه باشند بر لزوم آن اعتقاد دارند، زيرا ظلم و بی‏عدالتی ناپسند است و رفع ظلم و ستم جز با قانونی كه براساس عدالت باشد ميسّر نيست. آدمی برای سازماندهی اين امور دست به تشكيل حكومت می‏زند تا علاوه بر تقنين صحيح و عادلانه، ضمانت اجرای مناسبی برای آن قانون ايجاد كند، ولی قدرتمندان و زورمداران، حكومت بر افراد را با توجيه ايجاد عدالت اجتماعی و يا نادان دانستن آن‏ها در دست گرفتند و با مناديان عدالت از جمله پيامبران الهی به مقابله برخاستند؛ پيامبرانی كه از طرف خداوند افراد را به خداپرستی و عدالت دعوت كردند و با مساعدت و هم‏راهی آن‏ها حكومت‏هايی بر پايه خداپرستی و عدالت بنا نهادند. اسلام با همان هدف، در سرزمينی بر پيامبراسلام(ص) نازل شد كه اعرابی باديه‏نشين و دارای تعصبات قبيله‏ای و... در آن زندگی می‏كردند. وی توانست طی 23 سال آن‏ها را به اشخاصی متمدن، قانوندان و عمل كننده به قانون الهی تغيير دهد. پيامبر اسلام برای بشر در زمينه‏های مختلف حكومتی، احكامی پايدار و مورد پسند عقل به ارمغان آورد. ولی مدت زمانی كوتاه پس از پيامبر انديشه سياسی ايشان كه همراه با عملكرد چندين ساله آن حضرت بود، مورد غفلت قرار گرفت و حكامی بر مسند قدرت قرار گرفتند كه جز نامی از مسلمانی چيزی ديگر نداشتند، و به مرور زمان مسلمانان را به فرقه‏های مختلف تقسيم كرده و هر يك را با عقايدی خاص در مقابل ديگری قرار دادند.

انديشه سياسی فقها


از آن‏جا كه حكام مسلمان تا قرون اخير غالباً از اهل سنت بودند به دانشمندان شيعه مجال بحث درباره انديشه‏سياسی و حكومت اسلامی را نمی‏دادند و بايد گفت كه انديشه‏سياسی اسلام از مباحثی است كه در چند قرن اخير صاحب‏نظران و فيلسوفان مسلمان؛ از جمله فارابی، خواجه نصير، ابن‏سينا و... آن را به‏طور نظام يافته در آثار خويش مطرح كرده‏اند، ولی فقهای مسلمان به خصوص فقهای شيعه تا قرون اخير به اين مباحث به‏طور پراكنده و در ابواب معدودی از فقه؛ از قبيل امربه‏معروف و نهی‏ازمنكر، بيع، جهاد، زكات و... پرداخته‏اند. البته برخی از فقهای شيعه در چند قرن اخير به اين مباحث بيش از قبل دامن‏زده و در ابواب مختلفی از اين مقوله سخن گفته‏اند و حتی به سخن اكتفا نكرده و در عمل با شعار جدايی دين از سياست به مقابله با دشمنان برخاسته و سياست را عين ديانت و ديانت را عين سياست خوانده‏اند؛ تحول اين انديشه در بين فقهای شيعه با طرح نظريه ولايت‏فقيه توسط مرحوم نراقی، نائينی و امام خمينی و سپس تحقق عملی آن به وسيله امام خمينی باعث نهادينه شدن آن شد، چرا كه جايگزين نمودن حكومت جمهوری اسلامی به جای نظام دو هزار و پانصد ساله سلطنتی به رهبری امام خمينی در دانشمندان اين باور را ايجاد كرد كه آن‏ها می‏توانند بر مسند قدرت مردم را به عدالت فرا خوانند و امربه‏معروف و نهی‏ازمنكر را شيوه خود ساخته و از زورمداران به ظاهر قدرتمند نهراسند.
به اعتقاد فقهای مسلمان با وجود احكام زيادی كه در فقه اسلام بيان شده به‏خصوص احكامی كه بدون تشكيل حكومت قابل اجرا نيستند، از عقل به دور است كه اسلام برای ايجاد و تشكيل حكومت نينديشيده باشد؛ بدين معنا كه اين‏گونه احكام ما را به اين مسئله، كه در اسلام وجود حكومت از ضروريات جامعه اسلامی است، رهنمون می‏سازد.
حضرت علی(ع) می‏فرمايند:
انّه لابدّ للنّاس من أمير بَرٍّ أو فاجر يعمل فی اِمْرتِه المؤمن ويستمتع فيها الكافر(1)؛
مردم ناچارند كه فرمان‏روايی نيكوكار يا بدكار داشته باشند تا مؤمن در زمان حكومت وی (فرمان‏روای نيكوكار) به اوامر و نواهی خداوند عمل كند و كافر در زمان حكومت او (فرمان‏روای بدكار) لذتی از متاع دنيا بردارد(2).
البته اسلام بر مشروعيت حكومت و حرمت حكومت جائر و مساعدت به او تأكيد كرده و حكومت جائر را نامشروع می‏داند.

انديشه سياسی محقق حلّی


محقق حلّی از فقيهانی است كه در عرصه فقاهت آثار گرانبهايی از خود، آن هم در ابتدای شكوفايی فقه شيعه به يادگار گذاشته است. وی توانست پس از شيخ طوسی فقه شيعه را نظمی خاص بخشد و با نگارش كتاب «شرايع الاسلام» كه در ميان فقها به «قرآن فقه» شهرت يافته، تحولی در فقه شيعه ايجاد كند. آغاز اين تحول در قرن هفتم هجری به دست ايشان صورت گرفت و پس از مدتی شهيد ثانی، صاحب مدارك، صاحب جواهر و ديگر استوانه‏های فقه با نگاشتن شرح‏های گران‏سنگی بر كتاب‏های وی به‏ويژه كتاب «شرايع الاسلام» آن تحول را به اوج رساندند.
آشنايی با منظومه فكری و انديشه‏سياسی محقق حلّی علاوه بر اين‏كه ما را با بخشی از انديشه‏سياسی اسلام، به‏ويژه تاريخ انديشه‏سياسی تشيّع آشنا می‏سازد، ره‏يافتی در جهت فراهم نمودن مقدمات پژوهشی برای پاسخ‏گويی به نياز دانش‏پژوهان در فقه سياسی خواهد بود.
در اين نوشتار برآنيم تا انديشه‏سياسی محقق حلّی را با توجه به شانزده اثر به‏جا مانده از وی‏(3) در علوم مختلف كه مورد مطالعه و فيش‏برداری قرار گرفته، به نگارش درآوريم. البته از آن‏جا كه اين انديشمند بيش‏تر به دنبال مسائل فقهی، اصولی و كلامی بوده، عناوين خاص سياسی و حكومتی در آثار وی كم‏تر به چشم می‏خورد. با وجود اين در آثار ايشان مفاهيمی؛ از قبيل حكومت، سلطان عادل، سلطان جائر، ولايت امام اصل، ولايت فقهای مأمون امامی، كمك به فقها در عصر غيبت برای اجرای حدود الهی، امربه‏معروف و نهی‏ازمنكر، قضاوت، رجوع به قضات جور، جهاد، رفتار با اهل ذمه، كفار غيرذمی، بيت‏المال مسلمين، مصالح مسلمين، دارالحرب و... به چشم می‏خورد.
برای تنظيم اين نوشتار ابتدا از كليه آثار اين انديشمند بالغ بر دو هزار فيش در موضوعات مختلف انديشه‏سياسی - اجتماعی استخراج شده‏(4) و سپس با تنظيم موضوعی فيش‏ها در هشت موضوع كلی، كه هر موضوع شامل چند مبحث می‏باشد، به نگارش اين مقال پرداخته شده است. موضوعات كلی فيش‏ها عبارت‏اند از:
1- مبانی تفكر سياسی - اجتماعی محقق؛ 2- دولت در انديشه محقق؛ 3-رهبری نظام سياسی از نظر محقق؛ 4- اقتصاد در نظام اسلامی؛ 5- قضاوت در اسلام؛ 6- جهاد و دفاع؛ 7- رفتار با غيرمسلمانان در جامعه اسلامی؛ و 8- برخی مسائل سياسی-اجتماعی.

مطالب اين نوشتار


در اين نوشتار مطالب به صورت زير فصل‏بندی شده است:
فصل اوّل - زندگی و ميراث علمی محقق: در اين فصل درباره زندگی علمی-سياسی محقق مطالبی به اين ترتيب آمده است. ابتدا تولد و تحصيل، اساتيد و مشايخ، شاگردان و آثار ايشان و سپس نقش سازنده محقق و شاگردانش در حوزه حلّه و در نهايت،گفته‏های‏انديشمندان درباره وی با عنوان «محقق از نگاه ديگران»، بيان شده‏است.
فصل دوم - محقق حلّی و اوضاع زمانه: در اين فصل ابتدا در قسمت اوضاع فرهنگی - اجتماعی عصر محقق به تاريخچه شهر حلّه و موقعيت فرهنگی آن شهر و سپس روند و عوامل ايجاد مدارس علميه با عنوان «نگاهی گذرا به عوامل ايجاد مدارس‏علميه به‏ويژه مدرسه حلّه» و در نهايت، محاسن و ويژگی‏های حوزه حلّه و ارتباط آن حوزه و دانشمندان شيعه با حاكمان بغداد، مورد بحث و بررسی قرار گرفته‏است و پس از آن در قسمت اخير به اختصار به شرح اوضاع سياسی عصر محقق پرداخته شده‏است.
فصل سوم - سياست و حكومت: در اين فصل ضرورت و مشروعيت حكومت از ديدگاه محقق، انواع حكومت‏ها، صفات و ويژگی‏های حاكم، طُرُق تعيين حاكم و وظايف متقابل حاكم و مردم در جنبه‏های مختلف بيان شده است.
فصل چهارم - سياست‏های اقتصادی، حكومت اسلامی: در اين فصل به اموال عمومی و مصارف آن‏ها، اختيارات و وظايف مالی حاكم در اموال عمومی و اموال ديگر افراد جامعه اعم از محجورين، مفلسين و غيره و برخی مسائل ديگر؛ هم‏چون مالكيت اراضی و درياها پرداخته شده است.
فصل پنجم - سياست‏های قضايی حكومت: در اين فصل عناوينی؛ از قبيل ضرورت ايجاد تشكيلات قضايی، قضاوت در عصر غيبت، قضاوت جائر، صفات قاضی، نصب و عزل قاضی، اصل اجرای عدالت و حفظ حرمت افراد، مردم و دستگاه قضايی، تعريف و تقسيم جرم، انواع مجازات‏ها و اجرا كننده آن‏ها، علم قاضی، هدف از مجازات‏ها، اصل برائت و عدم پذيرش شفاعت و آئين دادرسی مورد بحث قرار گرفته‏است.
فصل ششم - سياست‏های دفاعی امنيتی: در اين فصل سياست‏های دفاعی - امنيتی به موضوعاتی؛ هم‏چون وجوب جهاد، هدف از جنگ، تاكتيك‏های جنگی، آمادگی نيروهای نظامی، غنائم و اسراء، آتش‏بس، دفاع و مرزداری پرداخته شده است.
فصل هفتم - غيرمسلمانان، گروه‏های مخالف و جامعه اسلامی: در اين فصل ابتدا درباره كفار داخلی، اهل كتاب، حكومت و اهل كتاب، شرايط پيمان ذمّه، جزيه، آزادی‏های مذهبی، قضايی و اقتصادی، احوال شخصيه اهل كتاب، جرائم و مجازات‏های آنان، معاشرت با اهل كتاب، مستأمنين، كفار معاهد داخلی و معاشرت با غير اهل كتاب بحث شده است. سپس به مباحثی از قبيل انواع كفار خارجی، معاشرت با آنان و اصول روابط با آنان پرداخته شده و درنهايت درباره گروه‏های مخالف حكومت؛ از قبيل محاربين، بغاة، خوارج، غلاة و مرتدين بحث شده است.
فصل هشتم - عنصر نظارتی حكومت: در اين فصل مباحثی؛ از قبيل امر به معروف و نهی از منكر، مفاهيم معروف و منكر، وجوب و شرايط وجوب آن دو، مراحل اين دو فريضه، حكومت و امربه معروف و نهی از منكر ارائه شده است.
فصل نهم - مسائل سياسی - اجتماعی از ديدگاه محقق: در اين فصل مسائلی؛ از قبيل نماز جمعه، احترام به افراد در زندگی اجتماعی، حقوق زن در خانواده، زن و حكومت، قواعد سياسی در آثار محقق و عنصر مصلحت در انديشه‏سياسی محقق بيان شده است.
در پايان پس از سپاس و ستايش ايزد منان كه توفيق نگاشتن اين نوشته را به اين‏جانب عطا فرمود، از اساتيد بزرگواری كه مرا قرين رحمت خود ساخته و با تذكرات سازنده خويش مرا در اين نوشته ياری دادند، به‏خصوص از حجج اسلام لك‏زايی، ارسطا و ديگر فرهيخته‏گان مسؤولان و دست‏اندركاران و هم‏چنين خانواده‏ام كه فرصت اين امر را برايم مهيا ساختند كمال قدردانی و تشكر را دارم و از خوانندگان انديشمند تقاضا دارم كه در صورت امكان، حقير را از خطا و اشتباهاتی كه در اين نوشته مشاهده می‏كنند، مطلع سازند.


1. نهج‏البلاغه، خطبه 40.
2. منهاج البراعه، ترجمه ميرزا حبيب‏الله خوئی، ج‏4، ص‏188.
3. گفتنی است كه برخی تا بيست اثر از وی نام برده‏اند؛ يعنی تعداد اندكی از رساله‏های مختصر ايشان كه در دست‏رس نگارنده نبود، مطالعه نشده است. اين آثار شايد در كتاب‏خانه‏های بزرگ موجود باشد، ولی با وجود تفحص زياد به دست نيامد.
4. از آن جا كه اكثر فيشها از كتاب شرايع الاسلام برداشت شده لازم به ذكر است كه نسخه استفاده شده در اين اثر به‏صورت تك‏جلدی (4جلد در يك‏جلد) كه توسط انتشارات دارالهدی در قم چاپ شده می‏باشد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

این مورد را ارزیابی کنید
(1 رای)

پیام هفته

پیروی از روشهای عقلانی و منطقی
قرآن : فَبَشِّرْ عِبادِ (17) الَّذينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ (18) ترجمه: پس بشارت بده بندگان مرا کسانی که سخن معروف را می شنوند و بهترین نحو از آن پیروی می کنند ، اینها کسانی هستند که خداوند هدایتشان فرموده و آنها (ایشان) خردمندانند.  (سوره زمر، آیه 18)حدیث: علی علیه السلام: قوّة سلطان الحجّة اعظم من قوّة سلطان القدرة. (الحکم، ج1 ، ص 104)ترجمه: امام علی علیه السلام فرمودند : قدرت دلیل محکم از قدرت زور و تسلط بیشتر است.

ادامه مطلب

موسسه صراط مبین

نشانی : ایران - قم
صندوق پستی: 1516-37195
تلفن: 5-32906404 25 98+

پست الکترونیکی: این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید